vima365

ΑΣ ΓΝΩΡΙΣΟΥΜΕ ΤΗ ΡΩΞΑΝΔΡΑ ΣΤΟΥΡΤΖΑ – Tου Γεώργιου Σκλαβούνου

ΑΣ ΓΝΩΡΙΣΟΥΜΕ ΤΗ ΡΩΞΑΝΔΡΑ ΣΤΟΥΡΤΖΑ

Tου Γεώργιου Σκλαβούνου

Η πνευματική ταυτότητα της γυναικας που ενέπνευσε τον Ιωάννη Καποδίστρια .

Η πνευματική ταυτότητα μιας ξεχωριστής γυναίκας.

Εισαγωγή

Στη δημόσια μνήμη, και ιδιαίτερα μετά την πρόσφατη κινηματογραφική προσέγγιση της ζωής του Ιωάννη Καποδίστρια από τον Γιαννη Σμαραγδή. η Ρωξάνδρα Στούρτζα (1786–1844) εμφανίζεται συνήθως με έναν ρόλο:

Εμφανίζεται ως ο μεγάλος έρωτας του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας. Η εικόνα αυτή έχει δραματουργική δύναμη. Έχει όμως και κόστος. Περιορίζει τη Ρωξάνδρα στη σχέση της με έναν άντρα χωρίς να την φωτίζει τον κόσμο της Ρωξάνδρας και αφήνει στη σκιά ,αφήνει ανεξερευνητοτο βαθος, ό,τι τους ένωνε πραγματικά: Αφήνει στην σκιά το κοινό βαθύτατο πνευματικό ηθικό και θρησκευτικό υπόβαθρο που διαπότιζε και την Ρωξ’ανδρα και αποτέλεσε τον καταλυτη στην σχέση τους.

Αυτή η προσέγγιση έχει, ως εκ τουτου, διπλό στόχο.

Ο πρώτος είναι να αναδείξει την αυτοτελή πνευματική οντότητα της Ρωξάνδρας, που δεν εξαντλείται ούτε στους τίτλους της ούτε στη θέση της κοντά στην αυτοκράτειρα Ελισάβετ Αλεξέγιεβνα, ούτε στον ρόλο της ως αδελφής του Αλέξανδρου Στούρτζα, ούτε στη σχέση της με τον Καποδίστρια. Μια οντότητα που αποκαλύπτεται στην αλληλογραφία της, στη δράση της,στι προσωπικές της επαφές με πιετιστές, μυστικιστές και στοχαστές διαφορετικών ομολογιών, και στη δική της αναζήτηση μιας Ευρωπαικης χριστιανικής ενότητας μετά τους ναπολεόντειους πολέμους.

Ο δεύτερος στόχος είναι να δείξει ότι η αναγνώριση της ταυτότητας της Ρωξάνδρας αλλάζει και την εικόνα του Καποδίστρια,φωτιζει τον Ανθρωπο Καποδίστρια και την σχέση του με την Ρωξάνδρα.

Η νεότερη έρευνα εξετάζει τη Ρωξάνδρα Στούρτζα ολοένα και περισσότερο ως αυτοτελές πρόσωπο της πολιτικής και πνευματικής ζωής της εποχής. Η Stella Ghervas την παρουσίασε ως άτυπη «πρέσβειρα καλής θέλησης» του μετα-ναπολεόντειου κόσμου, με ρόλο στο Συνέδριο της Βιέννης και στο φιλελληνικό κίνημα, και μελέτησε το επιστολικό δίκτυο που μοιραζόταν με τον αδελφό της (2013, 2015). Η Polly Thanailaki (2024) την προσεγγίζει από έμφυλη σκοπιά, ως εξαιρετικά δυναμική και χειραφετημένη γυναίκα, με οξύ βλέμμα στην πολιτική και τη διπλωματία και υψηλή μόρφωση. Η Ελισάβετ Παπαλεξοπούλου την εντάσσει στην ιστορία των ιδεών: Το 2023 μελέτησε τη μετάφρασή της για τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ ως πολιτική πράξη. Το 1821, μετά την εκτέλεση του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ και τη μυστική μεταφορά της σορού του στην Οδησσό, μετέφρασε τον επικήδειο λόγο του Κωνσταντίνου Οικονόμου, στα γαλλικά και στα ιταλικά και γερμανικά. Η Παπαλεξοπούλου, που μελετά τη μετάφραση ως μορφή πολιτικής συμμετοχής των γυναικών στην εποχή των επαναστάσεων, ερμηνεύει την επιλογή αυτή ως προσπάθεια να ενημερωθούν οι ευρωπαϊκές αυλές και να κερδηθεί συμπάθεια για τους επαναστατημένους χριστιανικούς πληθυσμούς. Βλέπει όμως και έναν δεύτερο στόχο: η Στούρτζα επιδίωκε να προκαλέσει ενδιαφέρον για το κείμενο και ως προϊόν μιας γλώσσας που μόλις είχε διαμορφωθεί, και μέσω της μετάφρασης να τη φέρει «σε ύπαρξη» για τον υπόλοιπο κόσμο. Έχει επίσης παρουσιάσει ανακοινώσεις για τα δίκτυα και τη θρησκευτική πολιτική της Ρωξάνδρας στη φιλελληνική Ευρώπη (Αθήνα, 2023) και για τον θρησκευτικό μυστικισμό και την ιδέα μιας πανευρωπαϊκής χριστιανικής αυτοκρατορίας,.

Η Ελισάβετ Παπαλεξοπούλου, στη διδακτορική της διατριβή στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (2025), μελετά τις ιδέες και τις πολιτικές πρακτικές γυναικών του ελληνικού πολιτισμικού χώρου την περίοδο 1800–1832, δείχνοντας πώς χρησιμοποίησαν τη μετάφραση, τα σαλόνια, τον φιλελληνισμό και τις μυστικές εταιρείες ως μέσα πολιτικής συμμετοχής. Σε αυτό το πεδίο εντάσσονται και οι εργασίες της για τη Ρωξάνδρα Στούρτζα,. Η προσέγγιση αυτή τοποθετεί τη Ρωξάνδρα στην ιστορία των ιδεών και της πολιτικής δράσης. ..

Με αυτο το πνέμα θα προσεγγίσουμε την Ρωξάνδρα Στούρτζα με ένα διπλό σκοπό αφ΄ενός να την ερευνήσουμε ως αυτόνομη αυτόφωτη προσωπικότητα και πως μεσα από την <γνωριμία> με την Στούρτζα να κατανοήσουμε βαθύτερα τον Άνθρωπο Καποδίστρια .

Πρέπει να την παρακολουθήσουμε μέσα στον κόσμο όπου διαμορφώθηκε και στον κόσμο που έδρασε: Να γνωρίσουμε την οικογένεια, την παιδεία, την Ελληνικότητα της, τη θρησκευτικότητα της… την συμμετοχή της στις προσπάθειες πνευματικής αναγέννησης της Ευρώπης, και κυρίως, στην αλληλογραφία της.

Σε αυτό το πλαίσιο αποκαλύπτεται μια γυναίκα που δεν ήταν απλώς η ωραία κυρία της Ρωσικής αυλής αλλά πρόσωπο με ενεργό καταλυτική συμμετοχή στις εξελίξεις και στην λειτουργία κύκλων εντός της Ρωσίας αλλά και σε ευρωπαικό επίπεδο. .

Η καταγωγή της από την οικογένεια Στούρτζα την έφερε σε επαφή με τον ελληνόφωνο κόσμο των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών και με τη ρωσική αυτοκρατορική κοινωνία. Ο πατέρας της, Σκαρλάτος Στούρτζας, και η μητέρα της, Σουλτάνα Μουρούζη, κόρη του ηγεμόνα Κωνσταντίνου Μουρούζη, ανήκαν σε ένα περιβάλλον όπου η ελληνική παιδεία, η ορθόδοξη παράδοση και η ευρωπαϊκή πολιτισμική επικοινωνία συνυπήρχαν. Η οικογενειακή αυτή ταυτότητα δεν ήταν απλώς ζήτημα καταγωγής. Αποτελούσε πηγη αίσθησης ευθύνης απέναντι στην παιδεία, και στον ελληνικό κόσμο.

Στο πνευματικό περιβάλλον της οικογένειας καταγράφεται η παρουσία του Ευγένιου Βούλγαρη (1716–1806), μιας από τις σημαντικές μορφές του ελληνικού Διαφωτισμού. Μιά γιγάντια πνευματική μορφή που εξέφραζε και υπηρετούσε τη συνάντηση της νεότερης ευρωπαϊκής φιλοσοφίας και επιστημονικής γνώσης με την ορθόδοξη θεολογική παράδοση. Εξέφραζε έναν διαφωτισμό που δεν συνεπαγόταν άρνηση της θρησκευτικότητας και της πίστης. Ενός διαφωτισμού που συνδύαζε βαθιά θρησκευτικότητα, την αναζήτηση της ηθικής τελείωσης και με την πεποίθηση ότι η γνώση όφειλε να υπηρετεί τον άνθρωπο.

Η Ρωξάνδρα έλαβε παιδεία ριζωμένη στην Ελληνοβυζαντινή παράδοση αλλά και με γνώση δυτικής ευρωπαϊκής παιδείας, όμως σε μια περίοδο που, για παράδειγμα, στην Γερμανία μεσουρανεί η Ελληνολατρία σε βαθμό που χαρακτηρίζεται Grecomania ( βλ The Tyranny of Greece over Germany της E. M. Butler (1935) και το Down from Olympus της Suzanne Marchand (1996),/ Ένα κλίμα στο οποίο εχει μεγαλώσει και η Γερμανικής καταγωγής, σχεδόν συνομήλικη της, Τσαρίνα , Ελισάβετ Αλεξέγιεβνα

. Η μετακίνησή της στην Αγία Πετρούπολη και η είσοδός της στην αυτοκρατορική αυλή το 1805 διεύρυναν αποφασιστικά τον ορίζοντά της. Η Ρωξάνδρα δεν βρέθηκε απλώς σε έναν χώρο κοινωνικής προβολής. Βρέθηκε στο σημείο συνάντησης της ρωσικής πολιτικής εξουσίας με διπλωμάτες, διανοουμένους, θρησκευτικούς στοχαστές και ανθρώπους που αναζητούσαν, μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους, μια νέα ευρωπαϊκή τάξη. Η θέση της κοντά στην αυτοκράτειρα Ελισάβετ Αλεξέγιεβνα (1779–1826) της έδωσε πρόσβαση σε αυτόν τον κόσμο. Σε αυτό το περιβάλλον δεν υπήρξε παθητικά, απέδειξε την ιδιαιτερότητα της και τις ικανότητες της. Συμμετείχε ενεργά αποφασιστικά :. .

Συνεχίζεται….