vima365

Οθωμανικός μεσαίωνας : Σχολές και τα σχολεία Αγράφων και κάμπου της Καρδίτσας – Του Δημητρη Αγγελη

Οθωμανικός μεσαίωνας : Σχολές και τα σχολεία Αγράφων και κάμπου της Καρδίτσας

Του Δημητρη Αγγελη

Σχολές και τα σχολεία Αγράφων και κάμπου της Καρδίτσας (1570-
1881) κατά τον οθωμανικό μεσαίωνα (1453-1839) και το Τανζιμάτ
(1839-1876) κ.έ. Συμβολή της εκκλησίας στη μόρφωση των
ραγιάδων*.
Δημήτρης Κ. Αγγελής, συγγραφέας – αντιστράτηγος ΕΛ. ΑΣ. (ε.α.).
Α’.- Η δικαιοδοσία 1 του Οικουμενικού Πατριάρχη εκτείνονταν σ’
όλο το ορθόδοξο χριστιανικό πλήρωμα, όλων των υπό των Τούρκων λαών
(Ελλήνων, Σέρβων, Βουλγάρων, Αλβανών, Μολδαυών, Ρωσοκαυκάσιων,
Συρίων, Αιγυπτίων κ.ά. 2
Με τον τρόπο αυτό ο Πατριάρχης έγινε «μιλλέτ πασής» 3 , δηλαδή,
αφενός μεν αρχηγός θρησκείας, της μεγάλης του Χριστού εκκλησίας 4 ,
αφετέρου δε πολιτικός 5 αρχηγός όλων των ορθοδόξων χριστιανών, αφού
είχε αρμοδιότητες – καθήκοντα, εκτός απ’ τα καθαρά θρησκευτικά –
εκκλησιαστικά, και πολιτικά 6 .
Έγινε δηλαδή Εθνάρχης· 7 πανορθόδοξος και υπερεθνικός.
Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τόνισε την 7-12-2003 ο Οικουμενικός
Πατριάρχης Βαρθολομαίος: 8
«[…] αξίως και δικαίως παραμένει, εις το διηνεκές, ο υπερεθνικός
και όντος οικουμενικός θεσμός, το προπύργιο της ενότητας και της
καταλαγής των Εκκλησιών και των λαών […]».
Αυτονόητο ότι οι Οθωμανοί έδιναν ταυτόσημη έννοια στις λέξεις
θρησκεία και έθνος, γι’ αυτό και ο πολιτικός τους ηγέτης, ο σουλτάνος,
ήταν ταυτόχρονα και θρησκευτικός, δηλαδή Χαλίφης – Ιμάμης· 9 η
οθωμανική διοίκηση κατέτασσε τους υπηκόους της με βάση το θρήσκευμά
* -Το άρθρο που ακολουθεί είναι ένα επεξεργασμένο απόσπασμα από το τρίτομο
έργο μου: <Συμβολή του Κλήρου στους αγώνες ελευθερίας του ελληνισμού.
Τουρκοκρατία 1404-1821. Κατακτητικά μέτρα – Παιδομάζωμα – Εξισλαμισμοί –
Εποικισμοί>, με δύο εισαγωγικές επιστολές του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ.
Βαρθολομαίου. Εκδόσεις 24 γράμματα (σ. 538). Αθήνα 2025, σ. 293-294, 324-325,
335, 382-384.
1 -Μπαλάνος Δημ. Σίμου. Ιστορία της Εκκλησίας. Εκδόσεις Συλλόγου προς Διάδοσιν
Ωφελίμων Βιβλίων. Τυπογρ. Εστία. Εν Αθήναις 1904, σ. 92-96.
2 -Crusius Martinus. Turcograeciae libri octo,…quibus Graecorum status sub impetio Turcico
in politia et ecclesia…describitur…Per Leonardum Ostenium Impensa. Basileae 1584.
Φωτοαναστατική επανεκτύπωση. Modena 1972, liber I΄, τ. Β΄, σ. 292. -Βακαλόπουλος
Απόστολος. Νέα Ελληνική Ιστορία. Βάνιας. Θεσσαλονίκη 1990, σ. 68.
3 -Faroqhi Suraiya. Kultur und Alltag im Osmanischen Reich. Munchen 1995. Κουλτούρα και
καθημερινή ζωή στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Από τον Μεσαίωνα ως τις αρχές του 20ου
αιώνα. Μετάφραση Κατερίνα Παπακωνσταντίνου. Εξάντας. Αθήνα 2000, σ. 96. -Πολυζωίδης
Αναστάσιος. Γενική ιστορία από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ΄ ημάς. Υπό
Γεωργίου Κρέμου. Εκδόσεις Σ. Βλαστού. Αθήνα 1889, τ. Γ΄, σ. 31. -Πασχάλης Δημήτριος. Η
εκκλησία της Άνδρου. Ανδριακά Χρονικά, τ. 1 (1948), 33, 37-38, όπου αναγράφονται τα
προνόμια των επισκόπων, όπως είναι καταγεγραμμένα στα χορηγούμενα σ’ αυτούς σχετικά
βεράτια.
4 -Α΄ επιστολή Πέτρου, β-9, «[…] γένος εκλεκτόν, βασίλειον ιεράτευμα, έθνος άγιον, λαός τον
οποίον απέκτησεν ο Θεός, δια να εξαγγείλητε τας αρετάς εκείνου, όστις σας εκάλεσεν εκ του
σκότους εις το θαυμαστόν αυτού φως […]».
5 -Καρολίδης Πάυλος. Ιστορία της Ελλάδος. Εκδόσεις Ελευθερουδάκη. Αθήνα 1925, σ. 216.
6 -Μπαλάνος Δ.Σ., Ιστορία της Εκκλησίας, ό.π., σ. 87.
7 -Καρολίδης Π., Ιστορία της Ελλάδος, ό.π. σ. 215-216, 222-223.
8 -Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, έτ. 29 ο , αρ. φύλ. 8.534, Δευτέρα 8-12-2003, σ. 59.
9 -Καρολίδης Π., Ιστορία της Ελλάδος, ό.π. σ. 215-216, 222-223.

2

τους και σύμφωνα μ’ αυτή την, θρησκευτικά, κατάταξη πραγματοποιούνταν
στη συνέχεια ο καταμερισμός των φόρων και άλλων βαρών, δικαιωμάτων,
υποχρεώσεων ή η διευθέτηση νομικών – αστικών διαφορών κ.ο.κ.· έτσι
αυτοπροσδιορίζονταν και οι κάτοικοι της οθωμανικής αυτοκρατορίας, π.χ.
μωαμεθανός, χριστιανός, εβραίος, και όχι Τούρκος, Έλληνας, Σέρβος,
Βούλγαρος, Αρμένιος, Αλβανός κ.ο.κ. 10
Ο Πατριάρχης δεν είναι πλέον «[…] μόνον ο ανώτατος
εκκλησιαστικός και πολιτικός αρχηγός αλλά και ο προστάτης των
χριστιανών και ο κριτής – δικαστής 11 όλων των ζητημάτων, που δεν
υπάγονται απευθείας στην δικαιοδοσία του τουρκικού κράτους, δηλαδή του
γάμου, διαζυγίου, κληροδοτημάτων, διαθηκών καθώς και διαφόρων
άλλων, που γεννιούνται από τις καθημερινές ανάγκες, π.χ. μικροκλοπών
και άλλων πταισμάτων. Έτσι η δικαιοδοσία του εξαπλώνεται σε όλες τις
εκφάνσεις της ζωής των χριστιανών, πράγμα που τον κάνει αληθινό
κυρίαρχό τους»· 12 δικαιοδοσία που περιλαμβάνει και την εκπαίδευση των
ραγιάδων.
Προς τούτο, διευκρινίζουμε ότι, ιδιαίτερο ενδιαφέρον επεδείχθη απ’
το Πατριαρχείο για την παιδεία και μόρφωση των χριστιανών νέων, με την
ίδρυση σχολείων, για τα οποία το Φεβρουάριο 1593 η σύνοδος, με
Οικουμενικό Πατριάρχη τον Ιερεμία Β΄ Τρανό (1572-1579, 1580-1584,
1587-1595), πήρε θέση:
«Ώρισεν η Αγία Σύνοδος, έκαστον επίσκοπον εν τη ευατού
παροικία φροντίδα και δαπάνην την δυναμένην ποιείν, ώστε τα θεία και
ιερά γράμματα δύνασθαι διδάσκεσθαι, βοηθείς δε κατά δύναμιν τοις
εθέλουσι διδάσκειν και τοις μαθείν προαιρουμένοις, εάν των επιτηδείων
χρείαν έχωσι» 13 .
Παρόμοια εκπαιδευτική δράση παρουσίασαν κι άλλοι αρχιερείς,
όπως λόγου χάριν οι Πατριάρχες Θεοδόσιος Β΄ (1769-1773) το Μάιο 1769,
Γαβριήλ Δ΄ (1780-1785) τον Ιούλιο 1783 κι ο μητροπολίτης
Αδριανουπόλεως Ιωάσαφ, συμβουλεύοντας το διδάσκαλο Ι. Ζυγομαλά: 14
«[…] τη προνοία και κηδεμονία της καθ’ ημάς του Χριστού
Μεγάλης Εκκλησίας ανέθετο το αυτό φροντιστήριον υπό την προστασίαν
του καθ’ ημάς […] θρόνου», «[…] υπό την πρόνοιαν (είναι) και επίσκεψιν
του καθ’ ημάς πατριαρχικού, αποστολικού και οικουμενικού θρόνου, όπως
ελευθέρως διοικώνται οι μαθηταί του σχολείου τούτου υπό των
διδασκάλων […] προς παιδείαν και γυμνασίαν και μάθησιν και κοινήν
ωφέλειαν αυτών […]», «[…] μη αμελείν τους μαθητάς αλλά διδάσκειν εν
επιμελεία, πάση δυνάμει και καθαρά συνειδήσει» 15 .
Για να φανεί μάλιστα η σημασία που έδιδε η εκκλησία στην
εκπαίδευση των ελληνόπαιδων, αναφέρεται εδώ ότι, όταν
πραγματοποιήθηκε «θρασείαν κλοπήν» στο σχολείο της Δημητσάνας στην
Αρκαδία, πριν το 1821, οι άγνωστοι δράστες αφορίστηκαν ως εξής: 16
10 -Faroqhi S., Kultur und Alltag, ό.π., σ. 60, 191.
11 -Φιλήμονας Ιωάννης. Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας. Εκ της τυπογραφίας
Θ. Κονταξή και Ν. Λουδάκη. Εν Ναυπλία 1834, σ. 20-21.
12 -Βακαλόπουλος Απόστολος. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Ιδιωτική έκδοση. Θεσσαλονίκη
1961, τ. Β΄, σ.176.
13 -Γριτσόπουλος Αθ. Τάσος. Σχολή Δημητσάνης. Ιδιωτική έκδοση. Εν Αθήναις 1962, σ. 17
υπ. 1.
14 -Γριτσόπουλος Τ., Σχολή Δημητσάνης, ό.π., σ. 48-49 και σ. 4-9 των εγγράφων.
15 -Γριτσόπουλος Τ., Σχολή Δημητσάνης, ό.π., σ. 18.
16 -Γριτσόπουλος Τ., Σχολή Δημητσάνης, ό.π., σ. 18.

«[…] κατηραμένος και ασυγχώρητος και μετά θάνατον άλυτος,
εκείνος και η φαμελία του, οπού συγκατοικεί, το οσπίτιόν του, τα πράγματά
του κινητά και ακίνητα. Αι πέτραι και ο σίδηρος λυθείησαν, αυτοί δε
ουδαμώς, είησαν στένοντες και τρέμοντες επί της γης, ως ο Κάϊν,
σχισθείσα η γη καταπίοι αυτούς, […] κληρονομήσειαν την λέπραν […] και
την αγχόνην του Ιούδα […] άγγελοι Κυρίου καταδιώξοι αυτούς εν πυρίνη
ρομφαία […] γενηθήτωσαν αι ημέραι αυτών ολίγαι, γενηθήτωσαν υιοί
αυτών ορφανοί […] έως ότου να έλθωσιν εις μετάνοιαν και
εξομολογηθέντες κλαύσωσι και τότε τύχωσι συγχωρήσεως» 17 .
Β΄- Υπό το πρίσμα αυτό (και με την αμέριστη αρωγή της
ορθόδοξης εκκλησίας), θα ήταν παράληψη εάν δεν αναφέραμε τη μεγάλη
ανάπτυξη γραμμάτων και εκπαίδευσης, που πρόσφερε η λειτουργία των
παρακάτω (κατά χρονολογική σειρά ίδρυσης) φημισμένων σχολών και
σχολείων, στην περίπου ημιαυτόνομη αρματολίτικη αγραφιώτικη περιοχή
μας καθώς και στα καραγκουνοχώρια του κάμπου της Καρδίτσας, κατά τη
διάρκεια του οθωμανικού μεσαίωνα, και του Τανζιμάτ (φιλελευθεροποίηση,
μεταρρύθμιση και αναδιοργάνωση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, με
ταυτόχρονη κατάργηση των διακρίσεων σε βάρος των χριστιανών): 18
-Σχολές (ανωτέρου επιπέδου μόρφωση):

 Του Μοσχολουρίου (πριν το 1570 μέχρι το
1821), με διδασκάλους τον Συνέσιο τον Ελλανικό ο οποίος
φέρεται και ως ιδρυτής της περί το 1560-1570, τον
Αναστάσιο Γόρδιο (πριν την μετέπειτα εγκατάστασή του στα
Βραγγιανά το 1682), τον Ζαχαρία τον εκ Μοσχολουρίου που
υπήρξε μαθητής του Ευγένιου Βούλγαρη, τον Νικόλαο
Μπάρκοση ή Βαρκούσιο, τον Νικόλαο Καρατζά τα έτη 1760-
1766, τον εκ Τσαριτσάνης Ιωάννη Οκονόμου που ήταν
αδελφός του Μεγάλου Διδασκάλου Κωνσταντίνου
Οικονόμου του εξ Οικονόμων τα έτη 1815-1818, τον εκ
Λαμίας Χριστόδουλο Κονομάτη κ.ά. 19

 Το Ελληνομουσείο των Αγράφων (απ’ το 1661
μέχρι το 1770) και οι σχολές των Βραγγιανών, με ιδρυτή
τον Ευγένιο Γιαννούλη το 1661, τον Αναστάσιο Γόρδιο
(1682 κ.έ), τον Θεοφάνη Ρίζο τον εκ Φουρνά κ.ά., η
βιβλιοθήκη του οποίου περιελάμβανε 4.000 περίπου τόμους
στην ελληνική, λατινική και γερμανική γλώσσα καθώς και
πολλά χειρόγραφα.

 Της Καστανιάς (απ’ τις αρχές του ΙΗ΄ αι. κ.έ.),
με τον Χριστόφορο (1712 κ.έ), τον Κωνστάντιο, τον

17 -Σχετικά με τον αφορισμό βλέπε τα, Βασίλειος αρχιεπίσκ. Σμύρνης. Υπόμνημα περί
εκκλησιαστικού αφορισμού κατά τους θείους και ιερούς κανόνας και την διδασκαλίαν των
θεηγόρων πατέρων της ορθοδόξου καθολικής του Χριστού εκκλησίας. Εκ του Πατριαρχικού
Τυπογραφείου. Κωνσταντινούπολις 1897, Δυοβουνιώτης Κ. Περί αφορισμού κατά το
εκκλησιαστικόν δίκαιον της Ανατολικής Εκκλησίας. Εκ του τυπογραφείου Σ. Κ. Βλαστού.
Αθήναι 1916.
18 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία κατά την περίοδο της
Τουρκοκρατίας. Συμβολή στη μελέτη του Θεσσαλικού Διαφωτισμού. Φιλολογικός Ιστορικός
Λογοτεχνικός Σύνδεσμος (Φ.Ι.ΛΟΣ.) Τρικάλων. Κείμενα και μελέτες αρ. 9. Διδακτορική
διατριβή. Εκδοτικός οίκος Αδερφών Κυριακίδη Α.Ε. Θεσσαλονίκη 1995, σ. 64, 74-75, 86, 172-
183.
19 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 172-173.

Γαβριήλ Καμπούρη απ’ τη Φουρνά, τον σχολάρχη Βασίλειο
Κωστόπουλο απ’ τη Ρεντίνα (1815 κ.έ) κ.ά. 20

 Της Ρεντίνας (απ’ τον ΙΗ΄ αι. κ.έ.), το 1757
αναφέρεται ότι δίδασκε ο παπά-Δημήτρης· «από την
Ρεντίνα πέρασε και κήρυξε ο Κοσμάς ο Αιτωλός» 21 .

 Του Φαναρίου (απ’ τις αρχές του ΙΘ΄ αι.), με τον

υποδιδάσκαλο Νικόλαο Δημητριέα (1818) κ.ά. 22

 Της Φουρνά (1743-1784).
 Του Προυσού.
 Του Τροβάτου και
 Του Κερασόβου και

-Σχολεία (κοινών γραμμάτων, αλληλοδιδακτικών): 23

 Του Καταφυγίου (τέλη του ΙΖ΄ αι., αρχές του
ΙΗ΄ αι. μέχρι το 1881), με δάσκαλο τον Στέργιο
Καραχριστόπουλο απ’ το Στουγκ (Κρυονέρι) γύρω στα 1872,
τον Λεωνίδα Παπαφώτη απ’ το Βλάσδο (Μοσχάτο) πριν το
1873, τον Νικόλαο Δ. Παυλέτη απ’ τον Κλειτσό γύρω στα
1877 κ.ά.

 Των Σοφάδων (από τα μέσα του ΙΗ΄ αι. κ.έ). Σ΄
αυτό φοίτησε ο μετέπειτα δάσκαλος στη Μακρυνίτσα
Θεόδωρος Αναγνώστης (1740-1813) καθώς και ο επίσκοπος
Λιτζάς και Αγράφων Δοσίθεος Παναγιωτίδης (1762-1842).
Το σχολείο κάηκε κατά τη θεσσαλική επανάσταση του 1878.
Πριν την απελευθέρωση (1881) λειτουργούσαν εκεί δύο
σχολεία.

 Του Μακρυχωρίου (από τα τέλη του ΙΗ΄ αι. με

αρχές του ΙΘ΄ αι. κ.έ.).

 Της Μεταμόρφωσης (Κουρτίκι)· το 1819 ήταν

δάσκαλός ο Θωμάς απ’ τον Παλαμά.
 Του Παλαμά· το 1858 λειτουργούσαν εκεί τέσσερα σχολεία 24 .
 Της Καρδίτσας (από τα μέσα του ΙΘ΄ αι. κ.έ.)·
στα 1871 λειτουργούσαν στην πόλη της Καρδίτσας δύο
σχολεία.

 Του Μεσενικόλα (1870-1881), με δύο σχολεία το

1870-1871 κ.έ.

 Της Μύρινας (Μοίρους), με δάσκαλο το 1875-

1876 τον Ηπειρώτη Γεώργιο Β. Σωτήρη.

 Των Καναλίων (1876-1881), με δάσκαλο το

1876-1881 τον Γεώργιο Β. Σωτήρη.

 Της Ματαράγκας το 1878 ήταν δάσκαλος ο
Γεωργολόπουλος, ο οποίος «κατεμελίσθη υπό των
βαρβάρων ανηλεώς», όπως και η σύζυγός του, αναφέρει ο
Θ. Νημάς 25 .

 Του Αγναντερού (Μεσδάνι), με δάσκαλο το 1881

τον Γεώργιο Β. Σωτήρη.

20 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 180-181.
21 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 180.
22 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 182.
23 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 174-176, 182-183.
24 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 86, 174.
25 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 176.

Εκ των προαναφερόμενων, αβίαστα συνάγονται τ’ ακόλουθα
συμπεράσματα:

– Οι Οθωμανοί εξ αρχής απεδέχθησαν και ενέκριναν την
ίδρυση και λειτουργία σχολών και σχολείων για τη μόρφωση
των ελληνοπαίδων, κληρικών και ιδιωτών. Δεν παραβλέπουμε
άλλωστε το γεγονός ότι η Πατριαρχική Σχολή
Κωνσταντινούπολης ή Πατριαρχική Ακαδημία ή Μεγάλη του
Γένους Σχολή, ιδρύθηκε από τον πρώτο (επί τουρκοκρατίας)
ορθόδοξο Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης Γεώργιο Σχολάριο
(κατά κόσμον Γεώργιο Κουρτέση) το 1454, μόλις ένα χρόνο
μετά την άλωση της Πόλης 26 .
– Η συμβολή της εκκλησίας στη διάσωση και διάδοση των
ελληνικών γραμμάτων, στην εκπαιδευτική προσπάθεια των
ραγιάδων νεοελλήνων και στην οικονομική 27 συνδρομή και
συντήρηση των σχολείων, είναι δεδομένη, σπουδαιότατη και
αυταπόδεικτη.
– Οι σχολές και τα σχολεία κατά κύριο λόγο στεγάζονταν
στους ναούς, στα μοναστήρια 28 και στα σπίτια 29 των κληρικών,
ενώ ολόκληρος «στρατός» κληρικών υπήρξαν οι πρώτοι
διδάσκαλοι 30 .
– Οι Οθωμανοί, μετά το Τανζιμάτ (1839-1876),
εξακολούθησαν με μεγαλύτερη επιμονή αυτή την ελεύθερη
πολιτική τους, γεγονός που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην
ελληνορθόδοξη παιδεία των υπόδουλων Ελλήνων και στην
εθνική αφύπνισή τους.
Γ’.- Σε πολλά μέρη της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ιδίως όπου ήταν
εγκαταστημένοι πυκνοί μουσουλμανικοί πληθυσμοί, δεν ήταν ανεκτή ούτε
καν η ελεύθερη έκφραση του λόγου στην ελληνική.
Εκεί, λόγω εντόνου φόβου, μιλιόνταν μόνο η τουρκική γλώσσα που
έπρεπε να τη μάθει ο καθένας, αν ήθελε να επιβιώσει και να συναλλάσσεται
με τους Τούρκους ή απλά να ζει καλύτερα.
Απ’ τον Αθανάσιο Κομνηνό Υψηλάντη 31 αναφέρεται ότι ο σουλτάνος
Σελίμ Α΄ Γιαβούζ (σκληρός) (1512-1520), διέταξε τα οθωμανικά
στρατεύματα και συνέλαβαν 30.000 χριστιανούς στην «Misir» Αίγυπτο, απ’
τους οποίους, επειδή μιλούσαν ελληνικά, έκοψαν τη γλώσσα για να
εξαναγκαστούν όλοι ανεξαιρέτως να σταματήσουν την ομιλία της
ελληνικής 32 .
Έτσι άλλωστε εξηγείται το γεγονός ότι Έλληνες κάτοικοι πολλών
απομονωμένων περιοχών, ιδιαίτερα όταν γειτόνευαν με συμπαγείς

26 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 59.
27 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 111, 116-117, 119-120,
128-130 κ.έ.
28 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 59, 60, 67.
29 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 61.
30 -Νημά Α. Θεοδώρου. Η εκπαίδευση στη Δυτική Θεσσαλία, ό.π., σ. 61, 69, 172, 178 κ.έ.
31 -Υψηλάντου Αθανασίου Κομνηνού. Τα μετά την άλωσιν (1453-1789). Εκ χειρογράφου
ανεκδότου της Ιεράς Μονής του Σινά. Υπό Αρχιμ. Γερμανού Αφθονίδου Σιναΐτου.
Τυπογραφείο Ι. Α. Βρετού. Κωνσταντινούπολη 1870, σ. 117.
32 -Παπαδόπουλος Χρυσόστομος. Ιστορία της Εκκλησίας της Αλεξανδρείας. Πατριαρχικό
Τυπογραφείο Αλεξανδρείας. Αλεξάνδρεια 1935, σ. 615· τότε οι Τούρκοι έκαψαν ελληνικά
βιβλία και χειρόγραφα.

τουρκικούς πληθυσμούς, έχαναν τη γλώσσα τους, γινόμενοι τουρκόφωνοι 33
.
Γράφει σχετικά ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας (1590-1601) Μελέτιος
Α΄ Πηγάς: 34
«[…] καθά μοι Ιωακείμ, τις γέρων διηγείτο, τριάκοντα χιλιάδες
γλωσσών εν τη Αιγύπτω απετμήθησαν ημέρα μια, διά το μόνον ελληνιστί
λαλήσαι […] τοις μεν βίβλους της καθ’ ημάς και της ελληνικής σοφίας
κατακαήναι», ο δε Ι. Φιλήμονας αναφέρει ότι οι Οθωμανοί, στην
προσπάθειά τους να διαδώσουν την τουρκική ομιλία, διατάσουν να «[…] κόπτονται και οι γλώσσαι των (ραγιάδων) ανδρών και γυναικών, δια να
ομιλώσι τα βρέφη των την φωνήν των κατακτητών, αποβάλοντα την
μητρικήν των» 35 .
Δ’.- Απ’ τους Οθωμανούς απαγορεύονταν η δοξολογία, λειτουργία
και υμνωδία με δυνατή φωνή, η ανάγνωση του ευαγγελίου
μεγαλοφώνως 36 ή να μιλούν ελεύθερα για την θρησκεία τους· 37 οι
χριστιανοί όφειλαν να έχουν «πάντοτε χαμηλή τη φωνή» 38 .
Απαγορεύονταν επίσης να μιλάνε «γεγωνυΐα τη φωνή ομιλίας» 39
δυνατά ή να διασκεδάζουν με τη συνοδεία μουσικής 40 .
Έρρωσθε.
«Η μεν χειρ διαλέλυται εν τάφω, η δε γραφή μένει αιώνας» 41 .
f/b: Δημήτρης Αγγελής

33 -Βακαλόπουλος Απόστολος. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, ό.π., τ. Α΄, σ. 104, 142-143.
34 -Υψηλάντου Α. Κομνηνού. Τα μετά την άλωσιν, ό.π., σ. 117.
35 -Φιλήμονας Ιωάννης. Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, ό.π., σ. 17.
36 -Άμαντος Κων/νος. Σχέσεις Ελλήνων και Τούρκων από του ενδεκάτου αιώνος μέχρι του
1821. Οργανισμός Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων. Αθήνα 1955, τ. Α΄, σ. 128.
37 -Λαμέρας Κ., Περί του θεσμού των επί Τουρκοκρατίας δημογερόντων. Μικρασιατικά Χρονικά
(1940), 3.
38 -Βρυώνης Σπύρος. Η παρακμή του μεσαιωνικού Ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η
διαδικασία εξισλαμισμού (11 ος -15 ος αιώνας). Μετάφραση Κ. Γαλαταριώτου. Μορφωτικό Ίδρυμα
Εθνικής Τραπέζης. Αθήνα 1996, σ. 201. -Βρυώνης Σπύρος. Μικρά Ασία (1204-1453).
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Εκδοτική Αθηνών. Αθήναι, τ. Θ΄ (1974), 31.
39 -Βουραζέλη Ελένη. Ο βίος του Ελληνικού Λαού κατά την Τουρκοκρατίαν επι τη βάσει των
ξένων περιηγητών. Τεύχος Α΄. Εισαγωγή. Εν Αθήναις 1939, χ. εκδ., σ. 108.
40 -Βακαλόπουλος Α., Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, ό.π., τ. Δ΄, σ. 426.
41 -Γιαννόπουλος Ι. Ν. «Χρονικόν της μονής του Ομβρικού». Αρμονία, έτ. Β΄,
τχ. 10 (1901) σ. 493· «θήμησι γράφομε. 1818 σεπτεμβρίου. Παπά –
Αντώνιος», σ’ εκκλήσιαστικό βιβλίο του χωριού Παλαιά – Παναγιά
(Ομβριακής) Δομοκού.

Για το  Vima365