vima365

Το Αθέατο Υπέδαφος των Εθνών ……. του Χρήστου Κατσέα

Το Αθέατο Υπέδαφος των Εθνών

   του Χρήστου Κατσέα

Συνήθεια των καιρών μας, πονηρή και τεμπέλικη, να τα ερμηνεύουμε όλα σαν λογιστικές καταστάσεις. Μπαίνει κάποιος στον χάρτη, μετράει πετρέλαια, βάσεις, πυραύλους, λόχους και τάγματα, ζυγιάζει συμμαχίες και νομίζει πως έτσι έπιασε το νόημα – πως έτσι εξήγησε την κρίση. Την ίδια αυτήν που τώρα σπαράζει την ανατολική λεκάνη της Μεσογείου: Αμερική, Ισραήλ, Ιράν.

Ναι, υπάρχουν στρατεύματα, υπάρχουν δρόμοι του πετρελαίου, υπάρχουν στενά που κλείνουν κι ανοίγουν. Αλλά για όποιον νομίζει πως η ιστορία τελειώνει εκεί, σ᾽ αυτό το ταμειακό ισοζύγιο, η ιστορία έχει κιόλας γυρίσει την πλάτη. Γιατί οι λαοί, προτού μετρήσουν τ’ αποθέματά τους, μετρούν πρώτα τα τραύματά τους. Αυτά που κουβαλούν από γενεά σε γενεά σαν κληρονομιά βαρύτερη κι απ’ το χρυσάφι. Είν’ αυτό που λέμε «γεωπολιτισμό»: όχι απλώς γεωγραφία της ισχύος, αλλά γεωγραφία της ψυχής.

Κι αυτό το βάθος σπάνια το κοιτούν τα τηλεοπτικά πάνελ. Γιατί θέλει χρόνο, θέλει ματιά που δεν αρκείται στις κορφές των κυμάτων.

Το ορατό πεδίο: στρατοί και χάρτες

Ας ξεκινήσουμε, έστω, με το φανερό. Το Ιράν, χρόνια τώρα, θέλει να γίνει η σκιά που σκεπάζει τη Μέση Ανατολή. Απ’ την Περσία ως τη Μεσόγειο απλώνει πλοκάμια – Λίβανος, Συρία, Ιράκ, Υεμένη: δίκτυα που κινούνται στην ίδια γραμμή, ένα τόξο που ζώνει τους αντιπάλους. Στην καρδιά αυτού του σχεδίου βρίσκεται το πυρηνικό πρόγραμμα. Η βόμβα που, ακόμα κι αν δε γίνει βόμβα, γίνεται διαπραγμάτευση. Γίνεται φόβος. Γίνεται δύναμη!

Το Ισραήλ, απ’ την άλλη, βλέπει τον κόσμο με μάτια που έχουν δει πολλές φορές την κόλαση. Η μεγάλη Καταστροφή, οι διωγμοί, το Auschwitz – δεν είναι γι᾽ αυτό μουσειακές λέξεις· είναι ζωντανό κύτταρο. Γι᾽ αυτό, όταν ένα Ιράν ονειρεύεται πυρηνικά όπλα, το Ισραήλ βλέπει τον ίδιο του τον αφανισμό ζωγραφισμένο στον τοίχο. Κι απέναντι σ᾽ αυτό —γι᾽ αυτούς!— δεν υπάρχει συμβιβασμός· υπάρχει μόνο η αποτροπή που δεν διστάζει να χτυπήσει πρώτη.

Και η Αμερική; Αυτή κοιτάζει τη Μέση Ανατολή σαν μια μεγάλη πλατεία, σαν ένα σταυροδρόμι που πρέπει να ελέγχεις. Όχι μόνο για το πετρέλαιο, αλλά γι᾽ αυτό που συμβολίζει: τη δυνατότητα να επιβάλλεις τους κανόνες του παιχνιδιού. Και να προβάλλεις, πίσω απ’ τη σημαία, το δικό σου «πολιτισμικό πρότυπο»: τη «φιλελεύθερη δημοκρατία!», την αγορά που δεν κλείνει ποτέ, το άτομο που μετράει περσότερο απ’ τη φυλή. — Μέχρις εδώ, μοιάζει με σκακιέρα.

Αόρατα πεδία: οι πολιτισμοί που συγκρούονται

Όμως, το 1979, στο Ιράν, δεν άλλαξε απλώς ένα καθεστώς. Άλλαξε η φύση του κράτους. Η θρησκεία ξαναγύρισε θριαμβευτικά στο κέντρο και το κράτος έπαψε να είναι διοικητής και έγινε ιεροκήρυκας! Ένας ολόκληρος πολιτισμός ξανασυστήθηκε στον κόσμο, όχι ως έθνος απλώς, αλλά ως αποστολή.

Τότε γεννήθηκε αυτό το ρήγμα που σήμερα μοιάζει αγεφύρωτο. Γιατί απ’ τη μια ένα Ισραήλ με ρίζες βαθιές στην «παράδοση», αλλά με θεσμούς δυτικούς, με τεχνολογία αιχμής, με κοινοβούλιο και «δικαιοσύνη» που λογαριάζεται με ευρωπαϊκά μέτρα. Κι απ’ την άλλη η Αμερική, ο κατ᾽ εξοχήν φορέας του νεωτερικού «φιλελευθερισμού», της πίστης πως η πρόοδος «λύτρωσε» τον άνθρωπο απ’ τα δεσμά του. Κι ανάμεσά τους το Ιράν, που τους κοιτάζει και τους λέει: — «Εσείς έχετε την τεχνολογία· εμείς έχουμε την αλήθεια. Εσείς έχετε την ισχύ· εμείς έχουμε το δίκιο του πόνου μας». 

Τρεις κοσμοθεωρίες! Τρεις διαφορετικές απαντήσεις στο ερώτημα: ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει το μέλλον;!

Το φάντασμα του Huntington

Ο Samuel Huntington, πριν από χρόνια, είχε γράψει κάτι που τότε το χλεύασαν. Είχε πει πως ο 21ος αιώνας δεν θα είναι αιώνας ιδεολογιών, αλλά αιώνας «πολιτισμών»! Πως οι λαοί δεν θα συγκρούονται για το αν θέλουν καπιταλισμό ή σοσιαλισμό, αλλά για το ποια ταυτότητα είν’ ανώτερη, ποιος θεός είν’ αληθινός, ποια ιστορία είναι πιο ιερή!

Τότε γελούσαν. Σήμερα πολλοί απ᾽ αυτούς που γελούσαν σωπαίνουν μπροστά στις εξελίξεις. Γιατί όταν η σύγκρουση παίρνει διαστάσεις θρησκευτικές, όταν η πολιτική γίνεται λειτουργία, τότε ο συμβιβασμός μοιάζει με προδοσία. Κι ο διάλογος σταματάει εκεί που αρχίζει το ιερό.

Τεχνολογία και γόητρο

Σήμερα ο γεωπολιτισμός παίζεται και σ᾽ ένα άλλο γήπεδο: το τεχνολογικό. Τα drones, η τεχνητή νοημοσύνη, τα σύγχρονα όπλα δεν είν’ απλά όργανα, είναι «επιχειρήματα». Η Αμερική και το Ισραήλ δεν «νικούν» μόνο γιατί έχουν καλύτερα τανκς· «νικούν» γιατί έχουν «καλύτερες ιδέες για τον κόσμο». Γιατί το μοντέλο τους μοιάζει,(φαινομενικά), να παράγει περσότερη «γνώση», περσότερη «καινοτομία», περσότερη «ζωή».

Το Ιράν απαντά μ’ ένα άλλο αφήγημα: — «Ναι, εσείς έχετε τη δύναμη· εμείς έχουμε την αντίσταση. Εσείς έχετε τη βιομηχανία· εμείς έχουμε την πίστη». Κ’ έτσι ο πόλεμος γίνεται πόλεμος λέξεων, εικόνων και συμβόλων.

Το βάρος του παρελθόντος

Και να, φτάνουμε στο πιο βαθύ. Οι λαοί δεν πολεμούν μόνο για να έχουν περισσότερα. Πολεμούν για να ‘χουν δίκιο. Για να δικαιώσουν όσα τράβηξαν, όσα τους πόνεσαν, όσα σημάδεψαν τη φυλή τους.

Το Ισραήλ κουβαλάει το Auschwitz. Το Ιράν κουβαλάει την ταπείνωση της αποικιοκρατίας. Η Αμερική κουβαλάει το όνειρο μιας παγκόσμιας πολιτείας, που οι άλλοι το βλέπουν σαν απειλή.

Όταν αυτές οι ιστορίες συναντηθούν, συγκρούονται με δύναμη που δεν την χωράει κανένα διπλωματικό έγγραφο.

Αντί επιλόγου

Γι᾽ αυτό, όσοι προσπαθούν να διαβάσουν τη Μέση Ανατολή μόνο με χάρτες και πετρελαϊκούς δείκτες είναι σαν να διαβάζουν ποίηση με λεξικό. Βλέπουν τις λέξεις, αλλά χάνουν τον ρυθμό. Βλέπουν τα γεγονότα, αλλά χάνουν τη μουσική.

Κ’ η ιστορία, στο βάθος της, δεν είν’ τίποτ᾽ άλλο παρά μια ατέλειωτη μουσική!

Πιο δυνατή κι απ᾽ τις βόμβες…

Χρῆστος Κατσέας, ἀρθρογραφῶν γιὰ τὸ vima365.gr