2 ΑΠΡΙΛΊΟΥ 1822 ΠΙΕΡΙΑ Η ΜΆΧΗ ΤΗΣ ΜΗΛΙΆΣ
Aπο τον Τριαντάφυλλο Αθανασουλα
Στην Άνω Μηλιά Πιερίας, σε 1000 μ υψόμετρο και πιο πάνω από τον οικισμό, κοντά στο καταφύγιο του Ορειβατικού (ΕΟΣ), υπάρχει μια βαθιά σπηλιά.
Κάτι σαν μυστικό υπόγειο πέρασμα που ο θρύλος το ‘χει συνδέσει με τον Πύργο των λεοντόκαρδων Λαζαίων.

Απ’ αυτό το μυστικό πέρασμα λένε οι διηγήσεις των παππούδων ξέφυγαν των Τούρκων οι πολιορκημένοι επαναστάτες που πήραν μέρος στην μάχη της Μηλιάς…
Ήταν 2 Απριλίου του 1822 , σε μια κρίσιμη καμπή της Ελληνικής Επανάστασης που είχε ξεσπάσει την προηγούμενη χρονιά.
Τα χωριά των Πιερίων με επικεφαλής την ξακουστή οικογένεια των κλεφταρματολών Λαζαίων, είχαν μπει στον αγώνα, αλλά πλήρωναν ήδη βαρύ φόρο αίματος καθώς τα ασκέρια των Οθωμανών είχαν καταφθάσει στην περιοχή να τους υποτάξουν.

Η ανατίναξη του Πύργου των πολιορκημένων
Η εξέγερση των Πιερίων, η τελευταία απ όσες είχαν εκδηλωθεί στην Μακεδονία τον πρώτο χρόνο της ελληνικής επανάστασης πνίγηκε στο αίμα και οι επαναστάτες έδωσαν στο τελευταίο οχυρό τους ,στον Πύργο των Λαζαίων, την ύστατη μάχη. Πολιορκημένοι υπέκυψαν τελικά στις ισχυρότερες δυνάμεις του εχθρού. Δεν παραδόθηκαν όμως.
Ο Πύργος που είχαν οχυρωθεί ανατινάχθηκε την τελευταία στιγμή. Κανένας, ακόμη και σήμερα, δεν είναι σε θέση να πεί με βεβαιότητα αν τον ανατίναξαν τα μέλη της οικογένειας των Λαζαίων ή από τις βολές των εχθρών που τον πολιορκούσαν.
Βέβαιο θεωρείται, ότι ένας σημαντικός αριθμός από τους πολιορκημένους κατάφερε να ξεφύγει από το κρυφό πέρασμα που οδηγούσε μακριά από τα υπόγειά του μέσα βαθιά στο δάσος σε μια απρόσιτη πλαγιά.
Οι Λαζαίοι , οι συγγενείς τους και οι υπόλοιποι αγωνιστές από τον Όλυμπο και τις άλλες περιοχές της Μακεδονίας που είχαν προστρέξει στο κάλεσμά τους σκόρπισαν τότε σε όλη την Ελλάδα.
Μια μεγάλη ομάδα πολεμιστών είναι σίγουρο ότι κατέβηκε στην επαναστατημένη Πελοπόννησο όπου συνέχισαν τον αγώνα. Άλλοι πέρασαν στην Σκιάθο(περίπου 160 οικογένειες) .
Τα περισσότερα γυναικόπαιδα (260 οικογένειες) μετά το χαλασμό της Μηλιάς και των γύρω χωριών το 1822 εγκαταστάθηκαν στην Αταλάντη Φθιώτιδας (όπου η Ιστορία τους ξαναβρίσκει σε άλλους κατοπινούς εθνικούς αγώνες και μάχες…)
Λιγότεροι σκόρπισαν κυνηγημένοι στις γύρω πλαγιές δυτικά των Πιερίων και προς τον Όλυμπο.
Πίσω τους ο πύργος κάπνιζε, ένας σωρός από πέτρες και χώματα…