vima365

Απορρύθμιση Χωρίς Επιστροφή …. του Χρήστου Κατσέα

Απορρύθμιση Χωρίς Επιστροφή ….

   του Χρήστου Κατσέα

Οι ιδέες δεν κατακτούν τον άνθρωπο με έφοδο. Δεν είναι στρατεύματα να επιτεθούν με τυμπανοκρουσίες. Εγκαθίστανται υπουλότερα· με τον αργό ρυθμό που ριζώνει ένα δέντρο. Στην αρχή έρχονται ως σκέψεις. Έπειτα γίνονται πεποιθήσεις. Και τέλος μεταμορφώνονται σε στερεότυπα, σε κάτι σχεδόν φυσικό — τόσο φυσικό ώστε ο καθημερινός άνθρωπος παύει να θυμάται ότι κάποτε αυτά ήσαν απλώς ιδέες. 

Έτσι χτίζεται η κοινωνική συνείδηση: αργά, υπόγεια, σχεδόν ανεπαίσθητα. Και όταν πια σταθεροποιηθεί, νομίζει ότι είν’ ακλόνητη. Πιστεύει ότι όσα έμαθε να θεωρεί βέβαια θα μείνουν βέβαια· ότι ο κόσμος θα συνεχίσει να λειτουργεί με την ίδια ακρίβεια που λειτουργεί ένα ρολόι. 

Αλλ’ η Ιστορία δεν είναι ρολόι. 

Κ’ εκεί βρίσκεται το μεγάλο, σχεδόν τραγικό μάθημα των κοινωνιών: εκείνο που χρειάζεται δεκαετίες για να στερεωθεί, μπορεί να γκρεμιστεί μέσα σε λίγες στιγμές. Ένα γεγονός —μια κρίση, μια σύγκρουση, ένας πόλεμος— είν’ αρκετό για να τινάξει στον αέρα όλες τις βεβαιότητες. Και τότε εκείνο που έμοιαζε ακλόνητο, αποδεικνύεται απλώς συνήθεια. 

Ο λεγόμενος «δυτικός κόσμος» είν’ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ιστορικής αυταπάτης!

Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου —της μεγαλύτερης ίσως αποκάλυψης βαρβαρότητας που γνώρισε ο νεωτερικός κόσμος— η Δύση αποφάσισε να πιστέψει ότι το κακό είχε οριστικά νικηθεί. Ότ’ η Ιστορία, κουρασμένη απ’ τις συμφορές της, θα επέστρεφε σε μια μακρά περίοδο ηρεμίας. Έτσι εγεννήθη μια παράξενη πίστη, σχεδόν θρησκευτική: η πίστη στην αδιάκοπη «πρόοδο». 

Μια «πρόοδο» όχι μόνον υλική, αλλά και «ηθική»· μια πρόοδο που υποτίθεται ότι θα οδηγούσε την ανθρωπότητα σε μια μορφή σχεδόν χειροπιαστής ευτυχίας. 

Ο άνθρωπος στο κέντρο. Τα δικαιώματά του ως ύψιστος νόμος. Και η ευμάρεια σχεδόν ως φυσική κατάληξη της Ιστορίας. 

Επρόκειτο για τη μεγάλη πλάνη του νεωτερικού κόσμου: την πλάνη της γραμμικής εξέλιξης. Μια ιδέα του 19ου αιώνα —παιδί του θετικισμού και της λατρείας της προόδου— που έπεισε τον δυτικό άνθρωπο ότ’ ο χρόνος έχει κατεύθυνση, και μάλιστα κατεύθυνση προς το «καλύτερο». 

Τα εβδομήντα πέντε χρόνια σχετικής ειρήνης στην Ευρώπη έμοιαζαν να επιβεβαιώνουν αυτή την πίστη. Απ’ το 1950 κ’ έπειτα, ο «δυτικός» κόσμος γνώρισε μια άνευ προηγουμένου συσσώρευση πλούτου, (σε λίγους και εκλεκτούς), τεχνολογίας, ελευθεριών. Ανθρώπινα δικαιώματα, κοινωνικές κατακτήσεις, πρωτοφανείς συνθήκες διαβίωσης. 

Όλα έμοιαζαν να συνθέτουν μια μικρή επίγεια αιωνιότητα. 

Κ’ εδώ ακριβώς βρίσκεται η ιστορική τύφλωση: αυτό που στον μεγάλο χρόνο της Ιστορίας δεν είναι παρά μια στιγμιαία λάμψη, εκλήφθηκε ως φυσική κατάσταση. Η μνήμη αδυνάτισε. Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι μετατράπηκαν σε κεφάλαια σχολικών βιβλίων. Οι κοινωνικές συγκρούσεις που διαμόρφωσαν την Ευρώπη έπαψαν να θεωρούνται απειλή. 

Ο δυτικός άνθρωπος συνήθισε την ιδέα ότ’ η Ιστορία έπαψε να ‘ναι τραγική. Και τότε η Ιστορία επέστρεψε. 

Όχι με τη μορφή μιας συνηθισμένης κρίσης, απ’ εκείνες που οι κοινωνίες ξεπερνούν με μεταρρυθμίσεις και μικρές διορθώσεις· αλλά με γεγονότα βαθύτερα, βαρύτερα, σχεδόν τεκτονικά. Συγκρούσεις που άλλοτε μοιάζουν τοπικές και άλλοτε προμηνύουν έναν κόσμο ριζικά διαφορετικό. 

Η απορρύθμιση είναι πλέον καθολική. 

Οι βεβαιότητες τρίζουν. Τα δόγματα ξεθωριάζουν. Και η ευμάρεια, που κάποτε θεωρήθηκε σχεδόν φυσικό δικαίωμα, αρχίζει να μοιάζει με ιστορική παρένθεση. 

Δίπλα μας ο πόλεμος —ο πραγματικός πόλεμος, όχι ο τηλεοπτικός— επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Η πρόσφατη σύγκρουση που άνοιξε με την επίθεση στο Ιράν είναι μόνον ένα σύμπτωμα. Η βαθύτερη μεταβολή βρίσκεται αλλού: στην κατάρρευση ολόκληρου του πνευματικού συστήματος που στήριξε τη μεταπολεμική Δύση. 

Δεν διαλύεται απλώς μια πολιτική τάξη πραγμάτων. Διαλύεται μια εποχή συνείδησης. Και όταν μια εποχή συνείδησης τελειώνει, δεν τελειώνει ήσυχα. 

Αποσυναρμολογείται. Θρυμματίζεται. Παρασύρει μαζί της τις ψευδαισθήσεις, τα δόγματα, τις βολικές βεβαιότητες. 

Το τραγικό είν’ ότ’ αυτός ο κόσμος δεν θέλησε ποτέ να δει την πλάνη του. Προτίμησε την άνεση των στερεοτύπων απ’ την αλήθεια της Ιστορίας. Τώρα όμως η Ιστορία επιστρέφει με τον τρόπο που επιστρέφουν πάντοτε τα πράγματα που αγνοήθηκαν: όχι ως προειδοποίηση, αλλ’ ως Κατάρρευση! 

Και τότε απομένει μόνον ένα συμπέρασμα — σκληρό, αλλ’ αναπόφευκτο: Ο κόσμος που γνωρίζαμε τελειώνει. Και όταν τελειώνει ένας κόσμος, δεν υπάρχει επιστροφή. 

Χρῆστος Κατσέας, ἀρθρογραφῶν γιὰ τὸ vima365.gr