vima365

Η Ποντιακή Διάλεκτος – Απο την Γιωτα Ιωακειμιδου

Η Ποντιακή Διάλεκτος

Απο την Γιωτα Ιωακειμιδου

Η Ποντιακή Διάλεκτος με την γεωγραφική έννοια του όρου δεν υφίσταται πλέον. Οι Έλληνες
του Πόντου απόγονοι των Ιώνων αποίκων, μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών έχουν
διασπαρθεί σε όλη την Ελλάδα. Όπου υπήρχαν ακραιφνείς πληθυσμοί, όπως στην
Μακεδονία, μιλιόταν από την πρώτη, δεύτερη και μερικώς από την Τρίτη γενιά. Οι Ίωνες, από
τους οποίους καταγόμαστε εμείς οι Πόντιοι, ήταν φυλή ανήσυχη, ευκίνητη και καινοτόμος.
Κατά συνέπεια και η διάλεκτος ήταν η λιγότερο συντηρητική: αποσιώπηση του δίγαμμα (F),
κατάργηση του δασέου πνεύματος και του δυϊκού αριθμού.
Είναι η γλώσσα της επικής ποίησης, του Ομήρου, της λυρικής ποίησης. Ακόμα και ο
Ηρόδοτος και οι προσωκρατικοί γράφουν στην ιωνική. Στο τέλος της κλασικής εποχής
κυριαρχεί η αττική διάλεκτος, ενώ η ιωνική παραμένει σαν ισχυρό υπόστρωμα στην ποντιακή
διάλεκτο.
Η διάλεκτος της πρώτης γενιάς διαφέρει σημαντικά από αυτήν που μιλάμε εμείς σήμερα,
πρώτον γιατί αναμείχτηκαν με άλλους πόντιους από άλλα μέρη και δεύτερον η ποντιακή
δέχτηκε την επίδραση τη νέας ελληνικής. Η διάλεκτος ήταν προφορική και διαμορφώθηκε σε
γραπτό λόγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Στην επιβίωση της συνετέλεσε η απομόνωση της
από την Ελλάδα και κράτησε το μεγαλύτερο ποσοστό αρχαίων λέξεων.
Όμως με την πάροδο 100 χρόνων οι διάλεκτοι και τα ιδιώματα υπέστησαν την ολομέτωπη
επίθεση της κοινής νεοελληνικής και κινδυνεύουν πια με εξαφάνιση. Στις μέρες μας
κινδυνεύουν με εξαφάνιση όχι μόνον οι διάλεκτοι, αλλά και οι λεγόμενές «αδύναμες
γλώσσες», όπως η ελληνική γλώσσα.
Η Ποντιακή Διάλεκτος μιλιόταν στα παράλια του Πόντου και στον Μεσόγειο Πόντο, από
την Ινέπολη μέχρι την Κολχίδα. Ποντιακά μιλούσαν και σε διάφορες παροικίες μεταλλωρύχων
όπως το Γκιουμούς Ματέν (νότια της Σινώπης), Ακντάγ ματέν (βόρεια του Άλυ ποταμού),
Μπουγάρ ματέν (στο Ικόνιο, κοντά στον Ταύρο), Άργανα (Ντιαρμπεκίρ), κ. α. καθώς επίσης
και στην περιοχή του Καυκάσου (Καρς, βατούμ κ. ά.) και νότια Ρωσία (Κρασνοντάρ,
Αικατερινοντάρ, Ζντάνοφ, μαριούπολη κ. α ́.)
Η Ποντιακή Διάλεκτος εξαιτίας του εκτεταμένου γεωγραφικού χώρου και της έλλειψης
επικοινωνίας ανάμεσα στους ομιλητές, είχε κατατμηθεί σε διάφορα ιδιώματα.
Μιλιόταν σε μια περιοχή που περιλάμβανε 800 οικισμούς και σε μια ζώνη βάθους 100
περίπου χιλιομέτρων από την ακτή. Μαζί με την Καππαδοκική, την Ελληνοκριμαϊκή και τη
διάλεκτο των Φαρασιωτών αποτελούν το σύνολο των ανατολικών ελληνικών διαλέκτων.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Ποντιακής Διαλέκτου είναι ότι αυτή είναι η μόνη από τις
άλλες νεοελληνικές διαλέκτους, που διαθέτει, ιδιώματα. Αυτό οφείλεται στην ιδιόμορφη
γεωγραφική σύσταση του Πόντου και στην άνιση παρουσία παιδείας. Τα ιδιώματα αυτά είναι
τα εξής κατά τον Άνθιμο Α.Παπαδόπουλο:
Το ιδίωμα της Ινεπόλεως
Αυτό μιλιόταν στον Δυτικό Πόντο και είχε υποστεί μεγάλη επίδραση της κοινής
νεοελληνικής. Χαρακτηριστικό του ιδιώματος η άρνηση δεν, ενώ στα άλλα ιδιώματα
έχουμε το ουκί< ’κι’ Αμισού.
Πρόκειται για μεικτό γλωσσικό ιδίωμα Ελλήνων, που προέρχονταν από την Καππαδοκία, την
Κωνσταντινούπολη, την Οινόη, τη Χαλδεία και άλλα μέρη του Πόντου.
Οινόης
Διαφέρει από τα άλλα ιδιώματα, υπερτονίζεται τα τελικό ν ακόμα και σε ουσιαστικά αρσενικού
γένους, όπως ο κριτήν, ο Νικόλαν, ο πεντικόν; κ.ά.
Κερασούντος
Το ιδίωμα διατηρεί το τελικό ν, αλλά και τα άτονα φωνήεντα ι, υ.
Όφεως και Σουρμένων
Στο ιδίωμα αυτό αποβάλλονται το τελικό ν και τα άτονα ι. υ, π. χ. ο άρκο, ο πάππο, ο λύκο κ.ά.
Τραπεζούντος, Ματσούκας, Σάντας και Χαλδείας
Στο ιδίωμα αυτό μιλούσαν τα 9/10 σχεδόν του πληθυσμού των Ελλήνων του Πόντου. Σ’ αυτό
είναι συχνή η συγκοπή φωνηέντων, όπως:
Αντώντς, ανεφέλτς, κ.ά.Τα θηλυκά ουσιαστικά έχουν κατάληξη –ε αντί –η π.χ. νύφε αντί νύφη.
Κάποιοι ανεβάζουν τα ιδιώματα της Ποντιακής Διαλέκτου στον αριθμό εκατό. Ο αριθμός
αυτός μοιάζει αυθαίρετος, μια και οι ελαχιστότατες διαφορές ανάμεσα σε κάποιες λέξεις δεν
μπορούν να σηματοδοτήσουν και αυτοτελές ιδίωμα.
Στην καταγραφή των διαλεκτικών κειμένων, προφορικών ή γραπτών, θεωρείται αναγκαία
η χρήση μηχανημάτων αποτύπωσης ήχου, αλλά και φωνητικής έκφρασης των ζωντανών
πηγών-αφηγητών, όπου πρέπει να προσεχτεί ιδιαίτερα η ηλικία τους ,η υγιής διατήρηση της
οδοντοστοιχίας τους, η παιδεία τους, αλλά και η επικοινωνία τους με γνώστες άλλων
γλωσσών ή διαλέκτων. Μια κατά το δυνατόν γνήσια καταγραφή της Ποντιακής Διαλέκτου και
των ιδιωμάτων της θα μπορούσε να θεωρηθεί πιο γνήσια και πιο πιστή από μια καταγραφή,

που συντελέστηκε και συντελείται και σήμερα ακόμα στον ελλαδικό χώρο. Η Ποντιακή
Διάλεκτος, όπως είναι φυσικό επακόλουθο, έχει υποστεί την έντονη επίδραση της
νεοελληνικής διαλέκτου στη μητροπολιτική Ελλάδα.
Χαρακτηριστικά της σημεία είναι :
1. Η διατήρηση της προφοράς του ιωνικού η ως ε (νύφε αvτί νύφη, κλέφτες αντί κλέφτης,
έτον αντί ήτο, κλπ.)
2. Η διατήρηση του ιωνικού σ, αντί του τ (κοσσάρα αντί κότα, σεύτελον αντί τεύτλον κλπ.).
3. Η διατήρηση του ω (με έκπτωση σε ο) ακόμη και στις περιπτώσεις που η κοινή
νεοελληνική το έχει μετατρέψει σε ου (ζωμίν αντί ζουμί, ρωθώνι αντί ρουθούνι, κωδώνι αντί
κουδούνι κλπ.).
4. Η διατήρηση ασυνίζητων των φωνητικών συμπλεγμάτων -ια , -ιο (καρδία αντί καρδιά,
παιδία αντί παιδιά, ποπαδία αντί παπαδιά, κλπ.).
5. Η διατήρηση του αναβιβασμού του τόνου στην κλητική (Νίκολα αντί Νικόλα, γάμπρε
αντί γαμπρέ, κλπ.).
6. Η διατήρηση των θηλυκών επιθέτων σε -ος αντί σε -η (η άλαλος αντί η άλαλη, η
έμορφος αντί η όμορφη, κλπ.).
7. Η διατήρηση του αορίστου της προστακτικής σε -ον, αντί -ε (ποίσον-ποίησον αντί
ποίησε, κόψον αντί κόψε, κλπ.).
8. Η διατήρηση της παθητικής κατάληξης -ουμαι (κοιμούμαι αντί κοιμάμαι, φανερούμε αντί
φανερώνομαι, κλπ.).
9. Η διατήρηση της κατάληξης της προστακτικής του παθητικού αορίστου -θετε (ιωνικά)
αντί του -θητε (αττικά) (αγαπηθέτε αντί αγαπηθήτε, κοιμεθέτε αντί κοιμηθείτε, κλπ.).
10. Η διατήρηση του ιωνικού ουκί, αντί του αττικού ουχί, και η μετάπτωσή του, με
αφαίρεση της πρώτης συλλαβής του ου (‘κι θέλω αντί δε θέλω, ‘κι τρώγω αντί δεν τρώω
κλπ.). Το αρνητικό μόριο ‘κί διαστέλλει την ποντιακή διάλεκτο από όλες τις άλλες ελληνικές
διαλέκτους που έχουν το μόριο δεν, προερχόμενο από το αρχαίο ουδέν. Οι Πόντιοι έχουν τη
λέξη τιδέν (τίποτε, καθόλου), που προήλθε από το ουδέν. Οι προσωπικές αντωνυμίες που
μπαίνουν ως αντικείμενα των ρημάτων, τοποθετούνται πάντα μετά από αυτά. (λέγω σε αντί
σου λέω, κρούω σε αντί σε χτυπώ, φιλώ σε αντί σε φιλώ, κλπ.
Οι δάνειες λέξεις στην Ποντιακή Διάλεκτο
Διεφύλαξε, παρά τα όσα δεινά υπέστη από τον στυγνό κατακτητή, τον μητρικό του γλωσσικό
κώδικα επικοινωνίας, διατηρώντας στο σώμα του ατόφιους ή ελαφρά παραλλαγμένους
τύπους, όμως δεν απέφυγε την πίεση να εντάξει σ ́ αυτόν και στοιχεία από τη γλώσσα
αλλοεθνών. Προηγούνται τα τουρκικά γλωσσικά στοιχεία, τα οποία ενέταξε στον γλωσσικό του
κώδικα και ακολουθούν άλλων λαών, όπως Αράβων, Περσών, Λατίνων, Ρουμάνων,
Αρμενίων, Βενετών, Γεωργιανών, Κούρδων, Ρώσων, Άγγλων, Βουλγάρων και Αλβανών.
Για την ένταξη από τον γλωσσικό κώδικα επικοινωνίας άλλων λαών οι κύριοι λόγοι είναι οι
εμπορικές συναλλαγές, αφού ο Πόντος διέθετε αρκετά υπήνεμα λιμάνια (Τραπεζούντας,
Αμισού, Κερασούντας κ. ά.), που διευκόλυναν την εμπορική επικοινωνία (στη σχέση αυτή
οφείλεται η ένταξη ολίγων ιταλικών και βενετικών λέξεων στην Ποντιακή Διάλεκτο), η γέφυρα
επικοινωνίας με ασιατικούς λαούς, η αναγκαστική ή εκούσια μετανάστευση, η μετάβαση για
ανώτερες σπουδές στο Εξωτερικό κ. ά.
Για πολλούς αιώνες η Ποντιακή Διάλεκτος διατηρεί το ιωνικό της υπόστρωμα καθώς υπέταξε
ή εξελλήνισε τις γηγενείς φυλές, όπως τους Ασαίους, τους Σάονες, τους Φθειροφάγους, τους
Επτακωμήτες, τους Ηνιόχους, τους Σίνδες, τους Σάσπειρες, τους Βέχειρους, τους
Παφλαγόνες, τους Αλιζώνες, τις Αμαζόνες, τους Λευκοσύριους, τους Τιβαρηνούς, τους
Χάλυβες, τους Μοσσυνοίκους, τους Μάκρωνες, τους Χαλδαίους, τους Κόλχους κ. ά. Οι
γλωσσικές επιδράσεις από αυτούς τους λαούς είναι ελάχιστες. Στα χρόνια της ρωμαϊκής
κυριαρχίας δέχεται μικρή επίδραση της λατινικής (ιταλικής) γλώσσας, καθώς τα λατινικά
γλωσσικά στοιχεία είναι περίπου της τάξης του 5% των λέξεων.
Στα χρόνια του κράτους των Μεγαλοκομνηνών (1204-1461) συντελούνται μικρές επιρροές
από τη γλώσσα των Φράγκων. Η ύπαρξη ρωσικών λέξεων, ασήμαντη σχεδόν, μολονότι η
δυσκολία επιβίωσης στον Πόντο, αλλά και η ανελέητη συμπεριφορά του κατακτητή, οφείλεται
στο γεγονός ότι ανάγκαζε πολλούς Ποντίους να μεταναστεύσουν στη νότια Ρωσία για
εξεύρεση εργασίας. Ασφαλώς ο χρόνος παραμονής δεν ήταν μακρός, αφού μετά από
παραμονή στα ξένα λίγων μηνών, συνήθως από την αρχή της άνοιξης μέχρι και το τέλος του
φθινοπώρου, επιστρέφανε οι μεταναστεύσαντες στον τόπο της μόνιμης κατοικίας τους είτε
λόγω σύναψης γάμου είτε και λόγω συναισθηματικού δεσμού με τις οικογένειές τους.
Τέλος η τουρκική κατάκτηση επηρεάζει σοβαρά την Ποντιακή Διάλεκτο, πολύ περισσότερο
από κάθε άλλη περίοδο, λόγω της μακροχρόνιας επαφής. Μερικές αρμενικές λέξεις πέρασαν
στην Ποντιακή Διάλεκτο μέσω της τουρκικής γλώσσας και αντίστροφα (Χρ. Τζιτζιλής, Αρχείον
Πόντου, τόμ. 46, σελ. 43, Αθήνα 1995).
Μολονότι η ένταξη λέξεων από την τουρκική γλώσσα συντελείται σε μεγάλη έκταση, αυτό δεν
επηρέασε σοβαρά τις λειτουργικές δομές της, παρά μόνον σε ελάχιστους τύπους. Αυτό είναι

εμφανές στο φωνολογικό και μορφολογικό επίπεδο. Αναφορικά με το συντακτικό έχουμε μεν
επί μέρους επιδράσεις της τουρκικής γλώσσας, αλλά η σύνταξη είναι ίδια περίπου με τη νέα
ελληνική, όπως συμβαίνει και με τις άλλες διαλέκτους.
Βέβαια η ένταξη λέξεων από άλλες γλώσσες στην Ποντιακή Διάλεκτο δεν έγινε με
ακατέργαστη μορφή. Η Ποντιακή Διάλεκτος, διαθέτοντας ολοζώντανη τη γλωσσοπλαστική
αρετή της, κατάφερε να διατηρήσει αλώβητη τη φυσιογνωμία της, αφού διαθέτει όλους
εκείνους τους εσωτερικούς μηχανισμούς να εντάξει μορφολογικά όλες τις ξένες λέξεις στο δικό
της σύστημα.
Και δεν αρκέστηκε μόνο στην ένταξη, αλλά προχώρησε και στην παραγωγή ομορρίζων άλλων
λέξεων: ουσιαστικών, επιθέτων, ρημάτων κ. ά. φτάνοντας μάλιστα στο σημείο σχεδόν του
εξελληνισμού τους.
Παρόλα τα εκτεταμένα δάνεια η Διάλεκτος διατήρησε τη φυσιογνωμία της και δεν
επηρεάστηκε στην δομή και στο συντακτικό της. Τα δάνεια τα αφομοίωσε δημιουργικά
εντάσσοντάς τα στο κλητικό της σύστημα και παράγοντας νέες λέξεις από τις δάνειες λέξεις
εμπλουτίζοντας τα εκφραστικά της μέσα.
Ποιο είναι το μέλλον της Διαλέκτου σήμερα; Οι διάλεκτοι πεθαίνουν, όταν εν υπάρχουν
πια ομιλητές της, το ίδιο και οι γλώσσες. Στην χώρα μας έχουν υποτιμηθεί οι διάλεκτοι και αντί
για ισχυρό όπλο μνήμης, ιστορίας και πολιτισμού, δεν έλειψαν οι φορές που θεωρήθηκαν
«στρέβλωση» της καθαρής γλώσσας.
Αντίθετα στην Ευρώπη θεωρούνται «ιστορική μνήμη» και προστατεύονται. Ισχύει η αρχή
ότι μια διάλεκτος εκλείπει, όταν εξαφανισθούν πλήρως οι φυσικοί ομιλητές της Σήμερα όλες οι
διάλεκτοι πλήττονται και υφίστανται μια διαδικασία απώλειας, γι’ αυτό και η ΕΕ κάνει
σταυροφορία και αγώνα για τη διάσωσή τους.