vima365

Η νομική προστασία των βάσεων δεδομένων στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Η νομική προστασία των βάσεων δεδομένων στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Της Μελίνας Ζέικου,

Τα τελευταία χρόνια, η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την τεχνολογία και την πληροφορία. Εφαρμογές που άλλοτε έμοιαζαν αδύνατες είναι πλέον μέρος της καθημερινότητάς μας, γράφοντας κείμενα, απαντώντας σε ερωτήματα ή δημιουργώντας εικόνες μέσα σε δευτερόλεπτα. Ωστόσο, για να μπορέσουν αυτά τα έξυπνα συστήματα να λειτουργήσουν και να εκπαιδευτούν, χρειάζονται τεράστιες ποσότητες δεδομένων.

Εδώ ακριβώς γεννάται ένα σημαντικό νομικό ζήτημα, το οποίο αφορά το που βρίσκουν οι εταιρείες αυτά τα δεδομένα. Ειδικά λογισμικά σκανάρουν και αντλούν μαζικά πληροφορίες από το διαδίκτυο, συγκεντρώνοντας υλικό από έτοιμες ψηφιακές βάσεις δεδομένων, από νομικές και επιστημονικές βιβλιοθήκες μέχρι ενημερωτικούς ιστότοπους και καταλόγους. Πίσω από αυτές τις βάσεις, όμως, βρίσκονται άνθρωποι και επιχειρήσεις που έχουν επενδύσει χρόνο, κόπο και σημαντικά κεφάλαια για να συλλέξουν, να ελέγξουν και να οργανώσουν αυτό το υλικό. Έτσι, έχουν προκύψει αμφιβολίες σχετικά με το πόσο θεμιτό είναι να χρησιμοποιείται ο κόπος άλλων ως δωρεάν πληροφοριακό υλικό για τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο βασικός οδηγός για την προστασία των βάσεων δεδομένων είναι η Οδηγία 96/9/ΕΚ, η οποία προσφέρει δύο εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους επιλογές προστασίας. Η πρώτη είναι η πνευματική ιδιοκτησία, η οποία προστατεύει μόνο τη δομή, δηλαδή τον τρόπο που κάποιος επέλεξε ή τακτοποίησε τα δεδομένα, αρκεί αυτό το αποτέλεσμα να δείχνει προσωπική δημιουργικότητα και πρωτοτυπία. Στην πράξη, όμως, οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης δεν ενδιαφέρονται για το αν μια βάση έχει σωστή ή έξυπνη διάταξη. Αυτό που χρειάζονται είναι τα ίδια τα ακατέργαστα δεδομένα για να χρησιμοποιηθούν από τα συστήματά τους.

Εκεί ακριβώς έρχεται η δεύτερη και πιο σημαντική ασπίδα, το δικαίωμα ειδικής φύσης, γνωστό και ως δικαίωμα sui generis. Η σκέψη του νομοθέτη ήταν ότι ακόμη κι αν μια βάση δεν έχει καλλιτεχνική αξία ή πρωτοτυπία, όπως για παράδειγμα ένας απλός τηλεφωνικός κατάλογος ή μια νομική βάση με δικαστικές αποφάσεις, κάποιος δαπάνησε χρόνο, κόπο και αρκετά χρήματα για να συλλέξει και να ελέγξει αυτές τις πληροφορίες. Αυτό το δικαίωμα, λοιπόν, δεν προστατεύει την ιδέα ή την έμπνευση, αλλά την οικονομική επένδυση. Απαγορεύει σε οποιονδήποτε τρίτο να χρησιμοποιήσει δωρεάν ολόκληρη τη βάση ή ένα σημαντικό μέρος της χωρίς την άδεια του δημιουργού της.

Στην πράξη, οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούν αυτοματοποιημένα προγράμματα τα οποία εξερευνούν το διαδίκτυο και αποθηκεύουν τα πάντα σε δικούς τους διακομιστές, μια τεχνική που ονομάζεται απόξεση ιστού ή web scraping. Αυτή η μαζική αντιγραφή θα αποτελούσε κανονικά ξεκάθαρη παραβίαση του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας των βάσεων.

Όμως, υπάρχει πλέον ένας νεότερος ευρωπαϊκός νόμος, η Οδηγία 2019/790, η οποία έφερε μια σημαντική εξαίρεση για την εξόρυξη κειμένου και δεδομένων. Ο νομοθέτης θέλησε να βοηθήσει την τεχνολογία, ορίζοντας ότι η αυτόματη ανάγνωση και ανάλυση ψηφιακού περιεχομένου επιτρέπεται χωρίς ειδική άδεια, υπό μία βασική προϋπόθεση, ότι ο χρήστης έχει νόμιμη πρόσβαση στο υλικό. Για πανεπιστήμια και ερευνητικούς φορείς η χρήση αυτή είναι απολύτως ελεύθερη.

Για τις εμπορικές εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης, ωστόσο, δεν ισχύει το ίδιο. Ο νόμος δίνει στους κατόχους των βάσεων το δικαίωμα της ρητής εξαίρεσης. Δηλαδή, ο ιδιοκτήτης μιας βάσης μπορεί να δηλώσει ρητά ότι δεν επιτρέπει στα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης να διαβάζουν τα δεδομένα του για να εκπαιδεύονται. Για να ισχύει όμως αυτό στο διαδίκτυο, η απαγόρευση δεν αρκεί να γραφτεί απλώς στους όρους χρήσης της σελίδας. Πρέπει να δηλωθεί με τεχνικό τρόπο τον οποίο να κατανοεί ο αλγόριθμος, όπως για παράδειγμα, μέσω ειδικών εντολών στον κώδικα της ιστοσελίδας, ώστε τα προγράμματα των εταιρειών ΤΝ να σταματήσουν αυτόματα την ανάγνωση και την άντληση πληροφοριών.

Ακόμη κι αν ένας δημιουργός βάσης δεδομένων έχει προσθέσει την απαραίτητη τεχνική απαγόρευση, στην πράξη αντιμετωπίζει ένα σοβαρό εμπόδιο, το πώς θα αποδείξει ότι η εταιρεία ΤΝ αγνόησε την απαγόρευση και χρησιμοποίησε το υλικό του. Τα σύγχρονα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης λειτουργούν σαν «μαύρα κουτιά». Όταν ένα σύστημα παράγει ένα κείμενο ή μια απάντηση, δεν αναφέρει από ποια συγκεκριμένη πηγή άντλησε κάθε κομμάτι πληροφορίας.

Έτσι, ο κάτοχος μιας βάσης έμενε ουσιαστικά ανυπεράσπιστος, καθώς ήταν σχεδόν αδύνατο να αποδείξει στο δικαστήριο ότι τα δικά του δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν κατά την εκπαίδευση του αλγορίθμου. Τη λύση σε αυτό το αδιέξοδο επιχειρεί να δώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). To νέο αυτό νομοθέτημα δεν ασχολείται μόνο με την ασφάλεια των συστημάτων, αλλά θέτει και κανόνες διαφάνειας για όσους κατασκευάζουν ισχυρά μοντέλα γενικού σκοπού.

Συγκεκριμένα, οι εταιρείες αυτές υποχρεώνονται πλέον να αποδεικνύουν ότι σέβονται την ευρωπαϊκή νομοθεσία περί πνευματικής ιδιοκτησίας και τα αιτήματα εξαίρεσης και να δημοσιεύουν μια λεπτομερή περίληψη των δεδομένων που χρησιμοποίησαν για να εκπαιδεύσουν το σύστημά τους. Αυτή η υποχρέωση διαφάνειας δίνει για πρώτη φορά στους δημιουργούς και τους κατόχους βάσεων τη δυνατότητα να δουν αν το περιεχόμενό τους περιλαμβάνεται στη λίστα εκπαίδευσης και, αν διαπιστώσουν αυθαιρεσία, να διεκδικήσουν αποζημίωση ή να απαιτήσουν επίσημη συμφωνία αδειοδότησης.

Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης καθιστά σαφές ότι η εποχή του εντελώς δωρεάν και ανεξέλεγκτου διαδικτύου πλησιάζει στο τέλος της. Οι βάσεις δεδομένων δεν αποτελούν απλώς δημόσιο χώρο ανάγνωσης, αλλά περιουσιακό στοιχείο με μετρήσιμη οικονομική αξία. Στην πράξη, η αγορά ήδη μετατοπίζεται προς ένα νέο μοντέλο, τις επίσημες εμπορικές συμφωνίες αδειοδότησης. Μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας συνειδητοποιούν ότι η νομική αβεβαιότητα και ο κίνδυνος πολυδάπανων αγωγών εντείνονται.

Έτσι, επιλέγουν πλέον να πληρώνουν συνδρομές ή δικαιώματα σε εκδοτικούς ομίλους, φόρουμ και διαχειριστές μεγάλων βάσεων, ώστε να αποκτούν νόμιμη πρόσβαση σε ποιοτικά δεδομένα. Το ευρωπαϊκό δίκαιο δεν επιδιώκει να φρενάρει την καινοτομία. Επιχειρεί, όμως, κάτι εξίσου σημαντικό, να υπενθυμίσει ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί να χτίζεται πάνω στην αθέμιτη εκμετάλλευση της επένδυσης και της εργασίας των άλλων.

ΠΗΓΗ offlinepost.gr/