Γιατί δεν έχει τεκμηριωθεί οριστικά η λειτουργική σύνδεση του μνημείου Καστά με τον Ηφαιστίωνα
Σχεδόν έντεκα χρόνια έχουν περάσει από τη δημόσια απόδοση του Καστά στον Ηφαιστίωνα, τον Σεπτέμβριο του 2015. Οικοδομικές επιγραφές και μονογράμματα συνδέθηκαν με ένα συγκεκριμένο ιστορικό σενάριο, την κατασκευή ηρώου κατόπιν εντολής του Αλεξάνδρου. Η επίσημη παρουσίαση του Υπουργείου Πολιτισμού, ωστόσο, εξακολουθεί να διατυπώνει τη σύνδεση ως πιθανότητα και να την αποδίδει στην ανασκαφέα.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι προτάθηκε ο Ηφαιστίων. Είναι ότι μια υπόθεση κινδυνεύει να λειτουργήσει ως «ταφόπλακα» για τις υπόλοιπες όταν η επανάληψή της υποκαθιστά τον έλεγχο της τεκμηρίωσής της.
Τι αναγράφεται και τι συμπληρώνεται;
Στη συνέντευξη του Μιχάλη Λεφαντζή στο TheTOC, την 1η Οκτωβρίου 2015, εμφανίζεται ως επιγραφικό εύρημα η φράση «Παρέλαβον Ηφαιστίωνος Ηρώον». Η αρχική λειτουργία του μνημείου παρουσιάζεται ως προσδιορισμένη.
Στη μεταγενέστερη μελέτη του Antonio Corso, όμως, στη σ. 62, περιγράφονται το «[π]αρέλαβον» και σύμπλεγμα γραμμάτων που αναπτύσσεται ως όνομα του Ηφαιστίωνα. Δεν παρατίθεται εκεί αντίστοιχη μεταγραφή με αυτοτελώς αναγνωσμένη τη λέξη «ἡρῷον».
Το πρώτο ερώτημα, επομένως, είναι αν το «ἡρῷον» διαβάζεται στον λίθο ή αποτελεί ερμηνευτική συμπλήρωση. Αν διαβάζεται με ασφάλεια, προσφέρει ουσιαστικό τεκμήριο λειτουργίας. Αν συμπληρώνεται, δεν μπορεί να παρουσιάζεται ως αυτούσιο εύρημα και κατόπιν να χρησιμοποιείται για να αποδείξει τη λειτουργία που ήδη προϋποθέτει.
Ακόμη και αν δεχθούμε την ανάγνωση «παρέλαβον Ἡφαιστίωνος», παραμένουν κρίσιμα ερωτήματα. Ποιος παραλαμβάνει, τι παραλαμβάνει και ποια σχέση εκφράζει το όνομα; Το ρήμα δηλώνει παραλαβή, όχι αφιέρωση. Η μετάβαση από το όνομα στον προορισμό του έργου απαιτεί πρόσθετη τεκμηρίωση.
Ο Ηφαιστίων ως υπεύθυνος έργων
Η διοικητική ερμηνεία έχει ιστορικό υπόβαθρο. Ο Αρριανός αναφέρει ότι ο Αλέξανδρος ανέθεσε στον Ηφαιστίωνα την οχύρωση της ακρόπολης στα Πάταλα και εργασίες για ναύσταθμο και νεώρια, στην Ἀνάβαση 6.18.1 και 6.20.1. Οι μαρτυρίες δεν αποδεικνύουν πάγια αρμοδιότητα παραλαβών ούτε εμπλοκή στον Καστά. Δείχνουν, όμως, ότι η παρουσία του ονόματός του σε οικοδομικό συμφραζόμενο δεν επιβάλλει αποκλειστικά μεταθανάτια ερμηνεία.
Βεβαίως, μια επιγραφή παραλαβής θα μπορούσε να αφορά και έργο αφιερωμένο στη μνήμη του. Η διοικητική καταγραφή και η μεταθανάτια αφιέρωση δεν αλληλοαποκλείονται. Χρειάζονται στοιχεία που να προσδιορίζουν τον συγκεκριμένο ρόλο του προσώπου, όχι απλώς να καθιστούν δυνατή μία εκδοχή.
Από το οικοδομικό χάραγμα στο ιστορικό σενάριο
Στο TheTOC, η παραλαβή συνδέεται με συμβόλαιο και χρηματοδότηση. Παράλληλα, το «ΑΝΤ» αποδίδεται στον Αντίγονο Μονόφθαλμο, ενώ η εποχή του Αντιγόνου Γονατά αποκλείεται με το επιχείρημα της έλλειψης χρημάτων.
Όμως η πιθανή ύπαρξη συμβολαίου δεν ισοδυναμεί με γνώση του περιεχομένου του. Δεν προσδιορίζει αυτομάτως χρηματοδότη, αρχιτέκτονα ή λατρευτικό προορισμό. Αντίστοιχα, η μνημειακή κλίμακα δεν αποτελεί από μόνη της ακριβές χρονολογικό κριτήριο. Η οικονομική δυνατότητα μιας περιόδου πρέπει να τεκμηριώνεται ανεξάρτητα, όχι να προσαρμόζεται στο επιλεγμένο ιστορικό πρόσωπο.
Το δημοσίευμα παρουσιάζει επίσης τον Αντίγονο ως διάδοχο του Ηφαιστίωνα και αποδίδει όλα τα ηρώα του στον Δεινοκράτη. Ωστόσο, στην επιτομή των Μετὰ Ἀλέξανδρον του Αρριανού, που διασώζει ο Φώτιος, η χιλιαρχία συνδέεται με τον Περδίκκα, όχι με τον Αντίγονο. Η συγκεκριμένη μαρτυρία για εντολή προς τον Κλεομένη να κατασκευάσει ιερά του Ηφαιστίωνα βρίσκεται στην Ἀνάβαση 7.23. Αφορά την Αλεξάνδρεια και τη Φάρο, χωρίς να κατονομάζει τον Δεινοκράτη ή να αναφέρεται στον Καστά.
Αυτές είναι παρατηρήσεις για τη δημοσιευμένη επιχειρηματολογία. Δεν επιτρέπουν να αποδώσουμε αυτομάτως κάθε δημοσιογραφική διατύπωση στον συνεντευξιαζόμενο. Δείχνουν, όμως, γιατί η κατηγορηματικότητα μιας συνέντευξης δεν υποκαθιστά τη διασταύρωση των τεκμηρίων.
Τα αποδεικτικά άλματα του Corso
Η μελέτη του Corso στο Minima Epigraphica et Papyrologica του 2023 αποτελεί δημοσιευμένη υποστήριξη της απόδοσης. Επομένως, η κριτική δεν μπορεί να στηρίζεται στον ισχυρισμό ότι δεν υπάρχει σχετική επιστημονική συζήτηση. Το ζήτημα είναι η ισχύς των επιχειρημάτων της.
Στη σ. 27, ο Corso χρησιμοποιεί την απόδοση του μνημείου στον Ηφαιστίωνα για να ερμηνεύσει έναν πολεμιστή ως Αλέξανδρο που φορά τα όπλα του νεκρού συντρόφου του. Στη σ. 60, επικαλείται την επιγραφική μαρτυρία για να ταυτίσει καμένα ανθρώπινα κατάλοιπα με τον Ηφαιστίωνα.
Η πρώτη ερμηνεία εξαρτάται από την αρχική απόδοση και δεν μπορεί να προσμετρηθεί ως ανεξάρτητη επιβεβαίωσή της. Η δεύτερη απαιτεί πρόσθετη σύνδεση ανάμεσα στην επιγραφή και στα συγκεκριμένα κατάλοιπα.
Το μεθοδολογικό πρόβλημα είναι η διαδοχική μετατροπή μιας προτεινόμενης ανάγνωσης σε λειτουργική απόδοση και κατόπιν σε ταυτότητα νεκρού. Μια αφήγηση μπορεί να είναι συνεκτική χωρίς όλα τα επιμέρους στοιχεία της να έχουν αποδειχθεί ανεξάρτητα.
Η διεθνής αναπαραγωγή και η ρομαντική αφήγηση
Η απόσταση ανάμεσα στην υπόθεση και στη δημόσια βεβαιότητα φαίνεται στη διεθνή κάλυψη της εργασίας του Δημήτριου Σαββίδη για τον ηλιακό φωτισμό του Καστά, που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Nexus Network Journal. Αντικείμενό της είναι η υπολογιστική διερεύνηση φωτισμού και αρχιτεκτονικής. Μια τέτοια ανάλυση φυσικά και δεν ταυτοποιεί από μόνη της τον τιμώμενο ή τον ενταφιασμένο.
Ωστόσο, το Live Science χρησιμοποίησε τίτλο για τάφο κατασκευασμένο προς τιμήν του καλύτερου φίλου του Αλεξάνδρου. Το IFLScience αναφέρθηκε ευθέως στον τάφο του Ηφαιστίωνα, συνοδεύοντας την παρουσίαση με υπαινιγμό ερωτικού δεσμού. Στα κυρίως κείμενα διατηρούνται επιφυλάξεις για την ταυτότητα του μνημείου. Στους τίτλους, όμως, η αμφισβητούμενη απόδοση εμφανίζεται ήδη ως ταυτότητα.
Η εικόνα ενός μεγάλου κατακτητή που ανεγείρει ένα επιβλητικό μνημείο για τον χαμένο σύντροφό του προσφέρεται για σύγχρονη ρομαντική πρόσληψη. Εξάλλου είναι και πολύ της μοδας. Αυτό όμως αφορά τη γοητεία της αφήγησης, και ελπίζω όχι φαντασιώσεις των ερευνητών. Η συναισθηματική απήχηση μιας ιστορίας δεν μπορεί να προσθέτει αρχαιολογική αποδεικτική ισχύ.
Τι γνωρίζουμε και τι ερμηνεύουμε;
Δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε τίποτε. Η αρχιτεκτονική, ο γλυπτός διάκοσμος, το ψηφιδωτό της Περσεφόνης, ο κιβωτιόσχημος τάφος και τα ανθρώπινα κατάλοιπα αποτελούν καταγεγραμμένα αρχαιολογικά δεδομένα. Η επίσημη παρουσίαση αναφέρει τουλάχιστον πέντε ανθρώπους, χωρίς να τους ταυτοποιεί ως συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα.
Άλλο, όμως, η καταγραφή των ευρημάτων και άλλο η συνολική εξήγηση του μνημείου. Χρειάζονται σαφής διάκριση ανάμεσα σε αναγνωσμένα γράμματα και συμπληρώσεις, ανεξάρτητη χρονολόγηση και τεκμηριωμένη σύνδεση των επιγραφών με τις οικοδομικές φάσεις και τις χρήσεις.
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι αποκλείεται οποιαδήποτε σχέση με τον Ηφαιστίωνα. (Αν έχουν βέβαια αποδοθεί σωστά οι επιγραφές. Αλήθεια προς τι η σιωπή από τους επιγραφολόγους;). Είναι ότι τα συγκεκριμένα επιχειρήματα δεν αρκούν για να αντιμετωπίζεται η φύση αυτής της σχέσης ως λυμένο ζήτημα. Άλλο η αναφορά ενός προσώπου, άλλο η αφιέρωση, άλλο η λατρεία και άλλο η ταφή.
Αλήθεια, τι αποτελεί αποδεδειγμένη επιστημονικά αλήθεια σήμερα για το μεγάλο μνημείο στην Αμφίπολη;
Τα Απόῤῥητα του Τύμβου Καστά
Το σχόλιο σας θα δημοσιευθεί αφου εγκριθεί πρώτα απο τον διαχειριστή για την αποφυγή υβριστικού η προσβλητικού περιεχομένου.
Greek
Arabic
Chinese (Simplified)
Dutch
English
French
German
Italian
Japanese
Portuguese
Russian
Spanish