vima365

Η «ΑΠΙΣΤΙΑ» ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ …….. Tου Δημητρη Αγγελη

Η «ΑΠΙΣΤΙΑ» ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ ……..

Tου Δημητρη Αγγελη

Η «ΑΠΙΣΤΙΑ» ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΤΣΑΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΚΑΙ Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΦΑΝΑΡΙΟΥ (1404-1423).

ΔΗΜΗΤΡΗΣ Κ. ΑΓΓΕΛΗΣ
ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ – ΑΝΤΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΕΛ.-ΑΣ. ε.α.

Πρωτοπαρουσιάζουμε αναλυτικά, την πρώτη – πρώτη εξέγερση
χριστιανών Ελλήνων Βυζαντινών ενάντια στους Οθωμανούς κατακτητές,
που έλαβε χώρα στο Φανάρι της Καρδίτσας το 1404 και μάλιστα πενήντα
περίπου χρόνια πριν την πτώση της Κωνσταντινούπολης στους Τούρκους·
γεγονός εντυπωσιακό.
Συγκεκριμένα:
Είναι γνωστό ότι η βυζαντινή περιοχή της δυτικής Θεσσαλίας και του
Φαναρίου κατελήφθη απ’ τους Οθωμανούς το 1393/1396. 2
Απ’ τον Β. Σκουβαρά 3 πρωτοπαρουσιάστηκαν, κι ακολούθησαν ο P.
Schreiner, 4 Σ. Σδρόλια, 5 Κ. Σπανός 6 και Α. Σαββίδης, 7 οι ακόλουθες
ενθυμήσεις, της 23-4-1574, 8 που ανευρέθησαν σ’ εκκλησιαστικό βιβλίο της,
ευρισκομένης στην παρολύμπια περιοχή, μονής Ολυμπιώτισσας της
Ελασσώνας Λαρίσης:
-«η απιστοια τον Φαναριωτών μετα του Χαντζαλοι γεγονεν εν μηνι
Ιουλίω εις τας ια΄ εν έτει ςπιβω», 11-7-1404 .
-«η δε ελευθερία γέγονεν εν μηνι Σεπτεβρίω εις τας λ΄», 30-9-1404.
-«έτους ςπιβ΄ εγίνη η απιστία της μεγάλης Βλαχίας»· Μεγάλη Βλαχία:
Θεσσαλία.
Εξ’ αυτών συμπεραίνεται ότι οι ραγιάδες χριστιανοί στην ευρύτερη
περιοχή της Καρδίτσας, μόλις δέκα περίπου χρόνια μετά την υποδούλωσή
τους, μ’ επαναστατικό κέντρο το Φανάρι στασίασαν και ξεσηκώθηκαν την
11 η Ιουλίου 1404 χτυπώντας τους Οθωμανούς και σε ογδόντα περίπου
ημέρες, μέχρι την 30 η Σεπτεμβρίου 1404, κατάφεραν και τους εκδίωξαν
απελευθερώνοντας όλη την κεντρο – δυτική περιοχή του σημερινού νομού
της Καρδίτσας.
1 -Το άρθρο που ακολουθεί είναι ένα επεξεργασμένο απόσπασμα (σ. 29-33) του βιβλίου μου:
Συμβολή του Κλήρου στους αγώνες ελευθερίας του ελληνισμού. Τουρκοκρατία (1404-1821).
Επαναστάσεις, εξεγέρσεις, κινήματα, ανταρσίες, αποστασίες, συνομωσίες, ταραχές κ.ά
αγώνες. Χρονολόγιο των ενενήντα πέντε επαναστάσεων κατά των Οθωμανών Τούρκων (1404-
1974). Με δύο εισαγωγικές επιστολές τού Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου.
Εκδόσεις 24 γράμματα. Αθήνα Αύγουστος 2025, (σ/ς 678).
2 -Κώστας Σπανός. Θεσσαλικές ενθυμήσεις 1404-1881, τ. Α΄: 1404-1799, τ. Β΄: 1800-1881.
Παραρτήματα αρ. 4 και 4α του Θεσσαλικού Ημερολογίου. Λάρισα 2011 και 2014, τ. Α΄, σ. 35,
σημ. 16. -Σταυρούλα Σδρόλια. Συμβολή στην ιστορία του Φαναρίου της Καρδίτσας (1289-
1453). Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 12 (1987), 139.
3 -Βαγγέλης Α. Σκουβαράς. Ολυμπιώτισσα. Περιγραφή και ιστορία της μονής…Ακαδημία
Αθηνών. Κέντρον Ερεύνης του Μεσαιωνικού και Νέου Ελληνισμού. Αθήνα 1967, σ. 371.
4 -Peter Schreiner. Die Byzantinischen Kleinchroniken. 1. Teil einleitung und text.
Osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Wien 1975, σ. 348, chronic 48/3 και 48/4 και
σ. 530, chronic 69/9.
5 -Σταυρούλα Σδρόλια, ό.π., ΘΗΜ, τ. 12 (1987), 139.
6 -Κώστας Σπανός, ό.π., τ. Α΄, σ. 35.
7 -Αλέξης Γ. Κ. Σαββίδης. Τα προβλήματα για την οθωμανική κατάληψη και την εξάπλωση των
κατακτητών στο θεσσαλικό χώρο. Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τ. 28 (1995), 41.
8 -Κώστας Σπανός, ό.π., τ. Β΄, σ. 38, σμ. 17, σε συνδ. με τ. Α΄, σ. 46, αρ. 31.

Στην προσπάθειά τους αυτή, οπωσδήποτε έπαιξε αποφασιστικό ρόλο
η απομάκρυνση μεγάλου τμήματος του οθωμανικού στρατού στα εσώτερα
της Ασίας, προς αντιμετώπιση της «μάστιγας του Θεού» του «Τιμούρ Λεγκ»
Ταμερλάνου και των Μογγόλων του (οθωμανική συντριβή στη μάχη της
Άγκυρας 28-7-1402 κ.λ.π.), 9 με την απαγκίστρωση και την επιστροφή του
οποίου, το εξεγερμένο κι απελεύθερο Φανάρι δεν μπόρεσε να επιβιώσει.
Αναφέρει ο Ελληνικός Βαρβερινός Κώδικας 111 της Βατικανής
Βιβλιοθήκης, που τον παρουσίασε ο Γεώργιος Ζώρας: 10
Ο σουλτάνος «Μπαγιαζήτης (Βαγιαζήτ Α΄) οπού ευρίσκετόνε εις την
Ρούμελη, εις τα μέρη της Θεσσαλίας, ως τα εγροίκησε πως ο Ταμερλάνος
επήρε την Σεβαστείαν και πάγει παίρνοντας τις τόπους της Ανατολής, και εν
τω άμα επήρε τα φουσάτα του και απέρασε εις την Ανατολή».
Το ερώτημα λοιπόν που προκύπτει είναι, πόσο βάσταξε αυτή η
«απιστιά», η αποστασία;
Δεν το ξέρουμε ακριβώς. Ωστόσο μπορούμε να το αποδείξουμε
λογικά. Να πως.
Μία υπόθεση είναι, λίγους μήνες. Αυτό όμως δεν ευσταθεί, διότι
γνωρίζουμε ότι:
«Το 1412 ο (Βυζαντινός) αυτοκράτορας Μανουήλ Β΄ απέσπασε με
συμφωνία από τους Τούρκους μία παράλια έκταση που έφτανε προν νότον
μέχρι τη Λαμία, και αυτό δεν θα είχε συμβεί αν δεν είχε ήδη ανακαταλάβει
σημαντικό τμήμα της Θεσσαλίας», δηλώνει η Σ. Σδρόλια. 11
Την εν λόγω απόδειξη μας την παραθέτουν:
-Ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης καταγράφοντας ότι ο Οθωμανός
ηγεμόνας: 12
«Ως μεν ουν επί την βασιλείαν αφίκετο, την τε Θέρμην τοις Έλλησιν
απέδωκε, και Ζητούνιν (και τη Λαμία), και την παράλιον […] χώραν, και
επιτήδιος ων, εχαρίσατο αυτοίς […]», και
-Ο Ελληνικός Βαρβερινός Κώδικας 111 της Βατικανής Βιβλιοθήκης: 13
«[…] τους εχάρισε των Ρωμαίων την Σαλονίκη και το Ζητούνι και
άλλες χώρες, όπου ώριζε εις την παραθαλασσία […] Ακόμη έταξέ τους και
είτι άλλο του ζητήσουνε, μόνε να μην του πάνε εναντίοι».
Επίσης είναι ιστορικά αποδεδειγμένο πως «[…] το 1423, ο Τουραχάν
μπέης κυρίευσε οριστικά την Θεσσαλία», αναφέρει ο Κ. Σπανός. 14
Άρα, προφανώς μέχρι τότε διήρκεσε η λευτεριά του Φαναρίου. Δέκα
εννιά χρόνια.
Τέλος, μου προκάλεσε εντύπωση και διερωτήθηκα, γιατί η πανάξια
εξέγερση, απαξιωτικά αναφέρεται ως «α-πιστιά ή α-πιστία», που, εν
προκειμένω, ετυμολογικά σημαίνει την έλλειψη της οφειλόμενης πίστης κι
εμπιστοσύνης;

9 -Σοφία Β. Τζέλλα. Πολιτική και Αυτοδιοικητική Ιστορία του Παλαμά Καρδίτσας (15ος -21ος
αιώνας). Εκδόσεις Διάνοια. Αθήνα 2022, σ. 32.
10 -Γεωργίου. Θ. Ζώρα. Η βασιλεία των σουλτάνων Μουράτ Α΄, Βαγιαζήτ Α΄, Μουσουλμάνου,
Μουσά και Μεχμέτ (Κατά τον ανέκδοτον Ελληνικόν Βαρβερινόν Κώδικα 111 της Βατικανής
Βιβλιοθήκης). Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τ.
4 (1953-1954), 237-238.
11 -Σταυρούλα Σδρόλια, ό.π., ΘΗΜ, τ. 12 (1987), 139.
12 -Λαόνικου.Χαλκοκονδύλη. Αποδείξεις Ιστοριών Δέκα. Migne J. P. Patrologiae Graecae,
tomus 159 (1866), 176.
13 -Γεωργίου. Θ. Ζώρα, ό.π., τ. 4 (1953-1954), 244.
14 -Κώστας Σπανός, ό.π., τ. Α΄, σ. 35, σημ. 16.

Του χριστιανού «γκιαούρι» ραγιά, προς τον κυρίαρχο μουσουλμάνο
«εφέντη» κατακτητή;
Το ζήτημα μάλιστα, παίρνει τις πραγματικές – αντικειμενικές του
διαστάσεις εάν το τοποθετήσουμε στην αντίληψη που είχαν οι Έλληνες της
εποχής (διαχρονικά 1404-1821), για τη συγκεκριμένη λέξη: Απιστία =
Προδοσία – μπαμπεσιά.
Να κι αποδείξεις, που μας τις παρουσιάζουν ο Νικόλαος Κασομούλης,
Κώστας Σάθας κι ο Δημήτρης Λουκόπουλος:
-«Το μόνον το οποίον εχαρακτήριζεν και διέκρινεν τους Αρματωλούς
ήτον το άσπονδον μίσος το οποίον έτρεφον κατά των Τούρκων εις όλας τας
περιστάσεις, και το μίσος προς την απιστίαν (δηλ. την προδοσίαν)». 15
-Γράφει το Χρονικό του Γαλαξιδίου: 16
«[…] εσκοτωθήκασι γουν (οι Γαλαξιδιώτες, Λιδωρικιώτες και
Βιτρινιτζιώτες -Τολοφώνα-, με προδοσία απ’ τους Τούρκους των Σαλώνων
το 1571/1572) με χίλια βασανιστήρια οι ογδοήντα, οι πρώτοι κεφαλάδες
και τα ανδρειότερα παληκάρια, με απιστιά μεγάλη […]».
-Ενθύμηση από κώδικα του μοναστηριού Παλιοκαρυάς ή
Μεταμόρφωσις του Ολύμπου: 17
«Εσκοτώθησαν όλοι οι Πλαχαβέοι (με προδοσία απ’ τους
Τουρκαλβανούς του Αλή πασά το 1808) έως 500 άνθρωποι. Εγλύτωσε δε
μόνον ο Θεοδωράκης και ο Μιχαλογιάννης και άλλοι 7· και ύστερον τους
εσκότωσεν ο Σκαπέρας με απιστίαν και αυτούς».
-Γράφει ο ιερομόναχος Ευθύμιος συγγραφέας του Χρονικού: 18
«Το κακό εγενέθηκε με την απιστία (προδοσία) των Φράγκων, που
πάντα πολεμάνε τη ρωμέϊκη πίστη».
Λοιπόν, η απάντηση που θεωρήσαμε ως ενδεδειγμένη είναι, διότι έτσι
ακριβώς έκρινε και έτσι επέλεξε να τη χαρακτηρίσει ο ανώνυμος κληρικός
συντάκτης των ενθυμήσεων, αφού την ερμήνευσε:
Ως έλλειψη της οφειλόμενης πίστης, του οφειλόμενου «σαδακατίου
(υποταγής στην) κραταιά (σουλτανική) βασιλεία» και εξουσία, ως μη
εκπληρούσα «[…] το δουλικόν και άφευκτον (ραγιαδοχριστιανικό) χρέος»· 19
δηλαδή ως προδοτική ενέργεια.
Επιβεβαιωτική και η ακόλουθη δήλωση του πανεπιστημιακού
καθηγητή Χρήστου Πατρινέλη: 20

15 -Νικόλαος. Κασομούλης. Ενθυμήματα στρατιωτικά της επαναστάσεως των Ελλήνων 1821-
1833. Προτάσεται ιστορία του αρματωλισμού. Εισαγωγή και σημειώσεις Γιάννη Βλαχοχιάννη.
Αρχεία της νεωτέρας Ελληνικής Ιστορίας. Χορηγία Παγκείου Επιτροπής. Αθήνα 1940, τ. Α΄, σ.
44, σε συνδ. με σημ. 3 της σ. 44.
16 -Κ. Σάθας. Χρονικόν ανέκδοτον Γαλαξειδίου, ή ιστορία της Αμφίσης, Ναυπάκτου,
Γαλαξειδίου, Λοιδορικίου και των περιχώρων, από των αρχαιοτάτων μέχρι των καθ’ ημάς
χρόνων μετά προλεγομένων και άλλων ιστορικών σημειώσεων. Εν’ ω προσήρτηται
πραγματεία και πίναξ ανεκδότων νομισμάτων του Μεσαίωνος. Εκ του τυπογραφείου Ιω.
Κασσανδρέως. Αθήνησιν 1865, σ. 214. -Κ. Σάθας. Τουρκοκρατούμενη Ελλάς. Ιστορικόν
δοκίμιον περί των προς αποτίναξιν του οθωμανικού ζυγού επαναστάσεων του ελληνικού
έθνους (1453-1821). Εκ της τυπογραφίας τέκνων Ανδρέου Κορομηλά. Αθήνα 1869, σ. 170.
17 -Δημ. Λουκόπουλος. Από ένα κώδικα διαλυμένου μοναστηριού του Ολύμπου. Ημερολόγιον
της Μεγάλης Ελλάδος, έτ. ΙΕ΄ (1936), 129.
18 -Κ. Σάθας, Χρονικόν ανέκδοτον Γαλαξειδίου, ό.π., σ. 212.
19 -Εμμαν. Πρωτοψάλτη. Ιγνάτιος Μητροπολίτης Ουγγροβλαχίας (1766-1828). Μνημεία της
Ελληνικής Ιστορίας. Ακαδημία Αθηνών, τ. Δ΄, τχ. Β΄ (1959), 2-3· για το δουλικό αυτό πνεύμα
βλέπε όλο το ειδικό έργο: Περικλής Ζερλέντης. Πατριαρχών γράμματα διατακτικά προς τους
νησιώτας περί δουλικής υποταγής εις τους κρατούντας. Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής
Εταιρείας της Ελλάδος, τ. 9 (1926), 97-116.

«[…] οι πατριάρχες και η ιεραρχία καθώς επίσης και οι Φαναριώτες
-στο σύνολό τους σχεδόν- και γενικά η παραδοσιακή ηγεσία του
Ελληνισμού θεωρούσε ως άρθρο πίστεως την ανάγκη ειρηνικής
συνυπάρξεως του Γένους με την κυρίαρχη οθωμανική πολιτεία. Οι
εθνικιστικές ιδέες –που ενθουσίαζαν τους λογίους και τους εμπόρους της
Διασποράς, τους αστούς και την ελληνική νεολαία· στο εσωτερικό- δεν
είχαν αγγίξει ή δεν είχαν πείσει ακόμα τη συντηρητική ηγεσία του Γένους».
Έρρωσθε.
«Η μεν χειρ διαλέλυται εν τάφω, η δε γραφή μένει αιώνας». 21