Ενα από τα σημαντικότερα ευρήματα της ελληνικής αρχαιολογίας
Ο «ΓΙΓΑΝΤΑΣ» ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ.
του Διάνυση Αντωνοπούλου
ΤΟ ΑΝΑΤΡΙΧΙΑΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΕΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑΤΟΣ: Ο «ΓΙΓΑΝΤΑΣ» ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ.
Το 1954, μια σκαπάνη χτύπησε κάτι σκληρό στη γη της Ελευσίνας. Αυτό που αποκαλύφθηκε σταδιακά δεν ήταν απλώς ένα αγγείο. Ήταν ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της ελληνικής αρχαιολογίας, και το πιο ανατριχιαστικό ήταν αυτό που βρισκόταν μέσα του.
Υπάρχουν ανακαλύψεις που αλλάζουν τη γνώμη μας για ένα εύρημα.
Και υπάρχουν ανακαλύψεις που αλλάζουν τη γνώμη μας για έναν ολόκληρο πολιτισμό.
Αυτή ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Η Ανακάλυψη: Ένα Παιδί, Ένας Τάφος, Ένα Αγγείο 1,42 Μέτρων
Το καλοκαίρι του 1954, οι ανασκαφές της Αρχαιολογικής Εταιρείας υπό τον Γεώργιο Μυλωνά, τον σπουδαιότερο μελετητή της Ελευσίνας, συνεχίζονταν στο νεκροταφείο της αρχαίας πόλης, βορειοδυτικά του ιερού.
Σε ένα σημείο, η σκαπάνη αποκάλυψε την άκρη ενός πιθαριού, ένα μεγάλο κεραμικό δοχείο θαμμένο κάθετα στο έδαφος.
Αυτή η ταφική πρακτική, ο εγχυτρισμός, ήταν γνωστή στους αρχαιολόγους:
Τα νήπια και τα μικρά παιδιά θάβονταν συχνά μέσα σε πιθάρια, αντί για κιβωτιόσχημους τάφους.
Αλλά όταν η ανασκαφή προχώρησε και αποκαλύφθηκε το πλήρες αντικείμενο, οι αρχαιολόγοι αντίκρισαν κάτι που δεν περίμεναν:
Το «πιθάρι» δεν ήταν πιθάρι.
Ήταν ένας αμφορέας ύψους 1,42 μέτρων, ο μεγαλύτερος σωζόμενος πρωτοαττικός αμφορέας που έχει βρεθεί ποτέ, ολοκάθαρα ζωγραφισμένος με σκηνές που άλλαξαν την κατανόησή μας για την πρώιμη ελληνική τέχνη.
Μέσα του; Τα οστά ενός παιδιού ηλικίας περίπου 10 ετών.
Το Αγγείο: Πρωτοαττική Τέχνη στο Αποκορύφωμά της
Ο Πρωτοαττικός Αμφορέας της Ελευσίνας χρονολογείται γύρω στο 670, 650 π.Χ., μια εποχή μεταβατική και συναρπαστική, όπου η ελληνική τέχνη εγκαταλείπει τη γεωμετρική αυστηρότητα και αρχίζει να πειραματίζεται με αφηγηματικές παραστάσεις από τη μυθολογία.
Το αγγείο φυλάσσεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας και αποτελεί το κεντρικό έκθεμά του.
Η διακόσμησή του χωρίζεται σε δύο κύριες ζώνες:
Η Παράσταση του Λαιμού: Η Τύφλωση του Πολύφημου
Στον λαιμό του αγγείου απεικονίζεται μια από τις πιο δραματικές σκηνές της Οδύσσειας, η τύφλωση του Κύκλωπα Πολύφημου από τον Οδυσσέα.
Είναι μια από τις αρχαιότερες γνωστές εικονογραφικές αναπαραστάσεις αυτής της σκηνής στην ελληνική τέχνη.
Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του απεικονίζονται να μπήγουν τον ξύλινο πάσσαλο στο μάτι του γιγάντιου Κύκλωπα.
Οι μορφές είναι μνημειακές για την εποχή τους, ο ζωγράφος (που οι μελετητές αποκαλούν συμβατικά «Ζωγράφο του Πολύφημου» ή αποδίδουν το έργο σε αυτόν) δεν φοβάται την αφηγηματική πολυπλοκότητα.
Αυτό δεν ήταν αυτονόητο για έναν καλλιτέχνη του 7ου αι. π.Χ.
Η Παράσταση του Σώματος: Περσέας και οι Γοργόνες
Στο κυρίως σώμα του αγγείου, η εικόνα είναι ακόμα πιο συγκλονιστική.
Στο κέντρο: η κεφαλή της Μέδουσας, μόλις αποκομμένη από τον Περσέα, με τον χαρακτηριστικό πρωτοαττικό «γοργόνειο» τύπο: πελώριο στόμα, έκφραση που συνδυάζει φόβο και γκροτέσκο.
Αριστερά και δεξιά: οι δύο αδελφές Γοργόνες, Σθενώ και Εύρυαλη, τρέχουν με τον χαρακτηριστικό «γονατιστό δρόμο», την αρχαία εικονογραφική σύμβαση για απεικόνιση κίνησης μεγάλης ταχύτητας.
Ο Περσέας φεύγει. Δεν φαίνεται.
Έχει ήδη εξαφανιστεί από την εικόνα.
Αυτή η επιλογή δεν είναι αμέλεια, είναι αφηγηματική εκλέπτυνση: ο ζωγράφος δείχνει τη συνέπεια της πράξης (οι Γοργόνες καταδιώκουν) αντί για την ίδια την πράξη.
Η Brunilde Sismondo Ridgway (Bryn Mawr College) και ο John Boardman (Oxford) αναφέρουν αυτό το αγγείο ως καθοριστικό παράδειγμα της αφηγηματικής ωριμότητας που εμφανίζεται στην ελληνική τέχνη κατά τον 7ο αιώνα π.Χ.
Το Αίνιγμα: Γιατί αυτό το Αγγείο σε αυτό το Παιδί;
Εδώ αρχίζει η πραγματικά συναρπαστική ιστορία.
Ο εγχυτρισμός, η ταφή παιδιού μέσα σε αγγείο, ήταν συνήθης πρακτική στην αρχαία Ελλάδα. Αλλά συνήθως χρησιμοποιούνταν κοινά, καθημερινά αγγεία, όχι αριστουργήματα υψηλής τέχνης.
Το ερώτημα που έθεσε αμέσως ο Μυλωνάς και συνεχίζει να απασχολεί τους μελετητές είναι:
Γιατί ένα παιδί στην Ελευσίνα του 670 π.Χ. ετάφη μέσα σε ένα αγγείο τέτοιας καλλιτεχνικής και πιθανώς οικονομικής αξίας;
Οι υποθέσεις που έχουν προταθεί, και εδώ είναι σημαντικό να διακρίνουμε τεκμηριωμένα δεδομένα από ερμηνείες:
Υπόθεση Α – Κοινωνική θέση:
Η οικογένεια του παιδιού ανήκε στην ανώτερη κοινωνική τάξη της Ελευσίνας. Το αγγείο ήταν ένδειξη πλούτου και κύρους. Αυτή είναι η πιο συντηρητική και ευρέως αποδεκτή ερμηνεία.
Υπόθεση Β – Σχέση με το ιερό:
Μερικοί μελετητές, μεταξύ των οποίων ο Kevin Clinton (Cornell), έχουν υποθέσει ότι η ταφή ενός παιδιού με αγγείο που απεικονίζει μυθολογικές σκηνές θανάτου και σωτηρίας (Πολύφημος/Οδυσσέας, Μέδουσα/Περσέας) σε έδαφος της Ελευσίνας ενδέχεται να είχε τελετουργική διάσταση συνδεδεμένη με τις χθόνιες λατρείες του ιερού. Αυτή παραμένει υπόθεση, όχι αποδεδειγμένο συμπέρασμα.
Υπόθεση Γ – Η επιλογή των μύθων:
Η παρατήρηση ότι και οι δύο απεικονιζόμενοι μύθοι (Οδυσσέας/Πολύφημος, Περσέας/Γοργόνες) αφορούν ήρωες που αντιμετωπίζουν θάνατο και επιβιώνουν δεν διαφεύγει της προσοχής των ερευνητών. Αν η επιλογή των θεμάτων ήταν σκόπιμη σε σχέση με τη χρήση του αγγείου ως ταφικού δοχείου, τότε ο δημιουργός ή ο αγοραστής του επέλεξε εικόνες νίκης επί του θανάτου για να περιβάλει τον νεκρό. Και πάλι: υπόθεση, έστω και ελκυστική.
Η Καλλιτεχνική Σημασία: Γιατί Αλλάζει τα Πάντα
Πέρα από τη ταφική του διάσταση, ο αμφορέας είναι καθοριστικός για την ιστορία της ελληνικής τέχνης για έναν πολύ συγκεκριμένο λόγο:
Στον 7ο αι. π.Χ., η ελληνική αγγειογραφία βρισκόταν σε μεταβατικό στάδιο. Η αυστηρή γεωμετρική παράδοση (σχήματα, μαίανδροι, στυλιζαρισμένα ανθρώπινα σώματα χωρίς εκφραστικότητα) έδινε τη θέση της σε κάτι νέο.
Αυτό το «νέο» ονομάζεται «Ανατολίζων ρυθμός», μια έκρηξη εκφραστικότητας που εμπνεόταν από επαφές με την Εγγύς Ανατολή και την Αίγυπτο.
Ο αμφορέας της Ελευσίνας βρίσκεται ακριβώς στο σημείο αυτής της μετάβασης, και την εκφράζει με τον πιο δραματικό τρόπο:
• Οι μορφές δεν είναι πια γεωμετρικά σχήματα. Έχουν κίνηση, έκφραση, ψυχολογία.
• Η αφήγηση δεν είναι στατική. Υπάρχει δράση, υπάρχει πριν και μετά.
• Ο ζωγράφος δεν φοβάται το κενό, αφήνει τον Περσέα να φύγει εκτός εικόνας.
Ο John Boardman, στο «The History of Greek Vases» (Thames & Hudson, 2001), αναφέρει ρητά τον αμφορέα της Ελευσίνας ως ορόσημο στην ανάπτυξη της αφηγηματικής εικονογραφίας στην αρχαία Ελλάδα.
Ο Ζωγράφος: Ένας Άγνωστος Ιδιοφυής
Δεν γνωρίζουμε το όνομά του.
Στην ιστορία της αρχαίας τέχνης, οι αναγνωρίσιμοι καλλιτέχνες παίρνουν συμβατικά ονόματα από τα έργα τους ή από τις συλλογές που τα φιλοξενούν.
Ο ζωγράφος αυτού του αγγείου αναφέρεται στη βιβλιογραφία ως «Ζωγράφος του Πολυφήμου», και του αποδίδεται μια σειρά από άλλα σημαντικά αγγεία της ίδιας εποχής.
Τι γνωρίζουμε για αυτόν με βεβαιότητα;
Ότι ήταν Αττικός, δηλαδή εργαζόταν στην ευρύτερη περιοχή της Αττικής.
Ότι ήταν νέος στο είδος, ο πρωτοαττικός ρυθμός είναι ακριβώς αυτό: πειραματικός, τολμηρός, μερικές φορές «ανώριμος» τεχνικά αλλά πάντα εκφραστικά ισχυρός.
Και ότι δεν ξέρουμε τίποτα άλλο.
Ένας άνθρωπος που έφτιαξε ένα από τα σπουδαιότερα έργα της πρώιμης ελληνικής τέχνης, έζησε, πέθανε, και έμεινε ανώνυμος για 2.600 χρόνια.
Τι Βλέπετε όταν Στέκεστε Μπροστά του
Αν επισκεφθείτε σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο Ελευσίνας, ένα μουσείο που δικαίως κατατάσσεται ανάμεσα στα σημαντικότερα περιφερειακά μουσεία της χώρας, θα βρείτε τον αμφορέα σε κεντρική θέση.
Στέκεστε μπροστά σε ένα αντικείμενο που:
• Δημιουργήθηκε πριν από 2.670 χρόνια περίπου.
• Ζωγραφίστηκε από έναν άνθρωπο που δεν γνώριζε ότι θα φτιάξει ορόσημο.
• Χρησιμοποιήθηκε για να θάψει ένα παιδί, κάποιου, κάπου, κάποτε.
• Βρέθηκε τυχαία, σε μια ανασκαφή ρουτίνας.
• Και επιβίωσε ακέραιο ενώ γύρω του καταστράφηκαν σχεδόν τα πάντα.
Οι Γοργόνες τρέχουν ακόμα στο σώμα του.
Ο Πολύφημος ουρλιάζει ακόμα στον λαιμό του.
Και κάπου μέσα στη γη της Ελευσίνας, για 2.600 χρόνια, ένα παιδί κοιμόταν τυλιγμένο από αυτές τις εικόνες θανάτου και επιβίωσης.
Σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου αυτό δεν θα είχε περισσότερο νόημα.
Έρευνα & επιμέλεια: Δ. Αντωνόπουλος
Βιβλιογραφία
Αρχαιολογικές Μελέτες – Πρωτογενείς
• Mylonas, G.E. (1957). «Ο Πρωτοαττικός Αμφορεύς της Ελευσίνος». Αρχαιολογική Εφημερίς, σσ. 1, 19. (Η πρώτη επίσημη δημοσίευση του ευρήματος από τον ανασκαφέα)
• Mylonas, G.E. (1961). Eleusis and the Eleusinian Mysteries. Princeton University Press, σσ. 52, 56. (Πλαίσιο εύρεσης και ταφικός χαρακτήρας)
Ιστορία Αρχαίας Τέχνης
• Boardman, J. (1998). Early Greek Vase Painting: 11th, 6th Centuries BC. Thames & Hudson, σσ. 46, 51. (Καλλιτεχνική ανάλυση και ιστορική σημασία)
• Boardman, J. (2001). The History of Greek Vases. Thames & Hudson. (Ευρύτερο πλαίσιο πρωτοαττικής αγγειογραφίας)
• Cook, R.M. (1997). Greek Painted Pottery. 3η έκδ. Routledge, σσ. 34, 40. (Τεχνική ανάλυση πρωτοαττικού ρυθμού)
• Coldstream, J.N. (1968). Greek Geometric Pottery. Methuen. (Για τη μεταβατική περίοδο από τον γεωμετρικό στον πρωτοαττικό ρυθμό)
Εικονογραφία
• Woodford, S. (2003). Images of Myths in Classical Antiquity. Cambridge University Press, σσ. 118, 122. (Για τις παραστάσεις Πολύφημου και Περσέα)
• Touchefeu-Meynier, O. (1968). Thèmes odysséens dans l’art antique. De Boccard, σσ. 28, 35. (Για την παράσταση της τύφλωσης του Πολύφημου)
Ταφικές Πρακτικές
• Kurtz, D.C. & Boardman, J. (1971). Greek Burial Customs. Thames & Hudson, σσ. 58, 63. (Για τον εγχυτρισμό και τη χρήση αγγείων ως ταφικών δοχείων)
Μουσείο Ελευσίνας
• Παπαγγελή, Κ. (2002). Ελευσίνα: Ο Αρχαιολογικός Χώρος και το Μουσείο. Ολκός. (Επίσημος κατάλογος, το αγγείο παρουσιάζεται ως κεντρικό έκθεμα)
Το σχόλιο σας θα δημοσιευθεί αφου εγκριθεί πρώτα απο τον διαχειριστή για την αποφυγή υβριστικού η προσβλητικού περιεχομένου.
Greek
Arabic
Chinese (Simplified)
Dutch
English
French
German
Italian
Japanese
Portuguese
Russian
Spanish