Μνημεία ιδιαίτερης πολιτισμικής αξίας ένα μοναστήρι στη Μάνη και το αρχοντικό στο Ναύπλιο

Συνεχίζοντας το αφιέρωμά μας στην σπουδαία οικογένεια των Καλλέργηδων μένουμε στην Κρήτη για να δούμε τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορική τους πορεία, μετά τον θάνατο του Αλεξίου του μεγάλου άρχοντα.

Σημαντικότερος και από τον Βάρδα, αναδεικνύεται ο Λέοντας, απόγονος του Αλεξίου γα τον οποίο μου είχε πει και απαγγείλει τόσα πολλά ο αείμνηστος Χριστόφορος Σταυρουλάκης με κείνη τη στεντόρεια φωνή.

Ήταν κι ο «Λιόντας» από τους Καλλέργηδες που «στοίχειωσε» μέσα μου, μια προσωπικότητα που ανέδειξε περίτεχνα ο δικαστικός ποιητής και πεζογράφος Τιμολέων Αμπελάς (Πάτρα 1850-Αθήνα 1920). Το έργο του αυτό ένα εξαιρετικό ιστορικό δράμα πρωτοανεβάστηκε στη Σύρο το 1867.

Είχαμε όμως τη μεγάλη ευκαιρία να το απολαύσουμε στην Κρήτη, τέλος της δεκαετίας του ’70 από το Θέατρο Νέων της Μαίρης Βοσταντζή. Μεγάλη μορφή ήταν τελικά ο Λέοντας Καλλέργης.

Κι επειδή στόχος μας είναι να αναδεικνύουμε παράλληλα με τα αφιερώματα αυτά και σχετικές εργασίες με επιστημονική πληρότητα, αξίζει να παραθέσουμε την άποψη της Ρίκης Ματαλλιωτάκη που σε δημοσίευμα της (Μαλεβιζιώτης /10/1/2024) αναφέρει σχετικά.

«Τη μεγάλη εξαίρεση της προδοτικής συμπεριφοράς της φιλοβενετικής τούτης οικογένειας, ένα μεγάλο και φωτεινό παράδειγμα αντρείας μπορεί να το συναντήσει κανείς στο πρόσωπο του δισέγγονου του Αλέξιου Καλλέργη, Λέοντα Καλλέργη. Ο φιλόπατρις τούτος νέος με την ευγενική ψυχή δεν είχε ουδεμία σχέση με την μεγαλομανία των συγγενών του, ήταν όμως αρκετά έξυπνος ώστε να μπορεί να προσποιείται τον φίλο των Βενετών όχι μόνο για να εκμαιεύει πληροφορίες αλλά και για να υποκινήσει ο ίδιος νέο επαναστατικό κίνημα που εκδηλώθηκε το 1341 αρχικά στον Αποκόρωνα, έπειτα στα Σφακιά, στον Μυλοπόταμο και στην Μεσαρά, σ’ την επαναστατική πρόσκληση μάλιστα ανταποκρίθηκαν και άλλοι αρχηγοί από γνωστές αρχοντικές οικογένειες, οι Μελισσηνοί, οι Σκορδίληδες, οι Σεβαστοί και οι Ψαρομήλιγγοι.

Η επανάσταση εξερράγη επί δούκα Κορνάρου. Οι επαναστάτες επιτέθηκαν εναντίον των Βενετών που κατοικούσαν στις επαρχίες Κισάμου, Σελίνου και Αποκόρωνα προκαλώντας τεράστιες ζημιές και λεηλασίες, δυστυχώς όμως η κατάληξη της δεν ήταν η αναμενόμενη, ο ο Λέοντας όμως κατάφερε να διασωθεί. Για να τον συλλάβουν οι Βενετοί, κι αυτόν και τους συνεργάτες του χρησιμοποίησαν τη μέθοδο του δόλου. Του υποσχέθηκαν δηλαδή πως δεν θα πειράξουν κανέναν τους και τους κάλεσαν στο δουκικό ανάκτορο για να διαπραγματευτούν, παρουσία μάλιστα και του πρώτου θείου του Αλεξίου Καλλέργη που ανήκε στο Δουκικό Συμβούλιο, άρα δηλαδή ήταν γι’ αυτόν μια εγγύηση…».

Όπως μπορούμε να φανταστούμε οι Ενετοί δεν υποδέχτηκαν φιλόφρονα τον επαναστάτη Δεν κατάφεραν όμως να του αποσπάσουν έστω ένα βλέμμα τρόμου μπροστά στα φοβερά όργανα βασανιστηρίων που έβλεπε Όταν μάλιστα ο ανακριτής τον ρώτησε «Ποιος σ’ έσπρωξε στην ανταρσία» ο νέος απάντησε «εσύ ο ίδιος κι οι προηγούμενοι όμοιοι σου που θεωρείτε το όνομα των Γραικών βρισιά και διαλαλείται πως η γενιά σας είναι ανώτερη από την ντόπια…» και συνέχισε απευθυνόμενος στον γραμματικό που έγραφε τα γινόμενα:

«Γράψε πως αν μ’ αναγκάσουν οι πόνοι να ενοχοποιήσω αδελφούς ή φίλους η ενοχοποίηση θα είναι αποτέλεσμα της βίας, άρα άκυρη».

Ο Λέοντας υποβλήθηκε σε ανήκουστης αγριότητας βασανιστήρια και το επόμενο βράδυ αφού τον έκλεισαν σε ένα σακί με λυσσασμένες γάτες, τον πέταξαν στη θάλασσα».

Ο αείμνηστος Χριστόφορος μου είχε απαγγείλει και το σχετικό μοιρολόι που έλεγαν σύμφωνα με την παράδοση οι κοπέλες θρηνώντας τον ήρωα. Κρίμα που ο χρόνος μου κατέστρεψε αυτή τη σπάνια καταγραφή.

Ο Άρχοντας του Μέρωνα

Για έναν άλλο σπουδαίο Καλλέργη κάνει μνεία ο Χριστόφορος Μπουοντελμόντι στο βιβλίο «Ο γύρος της Κρήτης στα 1415» έκδοση του Συλλόγου Πολιτιστικής Αναπτύξεως Ηρακλείου (1983) με πρόλογο Στυλιανού Αλεξίου και Μετάφραση – Εισαγωγή Μάρθας Αποσκίτη.

Γράφει λοιπόν ο Μπουοντελμόντι στον χορηγό του Νικολό Νίκολι.

«Ένας δύσβατος δρόμος μας έφερε στην άλλη πλευρά του βουνού Ίδη, στο χωριό Μέρωνας. Είναι χτισμένο σε ένα ύψωμα με ευχάριστη θέση. Στην πλαγιά ψηλών βουνών διακρίναμε πολλές καρυδιές και καρποφόρα δέντρα με ένα αρχοντικό σπίτι. Ετοιμαζόμουν να θαυμάσω το τοπίο όταν ένας καλόγερος άρχισε να μου λέει: «Όταν ο αγιότατος αυτοκράτοράς μας, κύριος της Οικουμένης και της Κωνσταντινουπόλεως, εγκατέλειψε τη σχιματική και διεφθαρμένη εκκλησία σας στις πλάνες της και μας εστερέωσε στην αγία ορθόδοξη πίστη, χάρις στον σεβαστό μας πατριάρχη, μας έστειλε για να μας προστατεύσει από τις παγίδες των δικών σας τον Καπετάνιο Καλλέργη, ο οποίος μας διοίκησε με τόση αγάπη και αφοσίωση στην πίστη μας, ώστε σήμερα ακόμα οι απόγονοί του δεν θεωρούνται άνθρωποι, αλλά θεοί εδώ κάτω. Όλη η Κρήτη ζει με την εμπιστοσύνη που έχει σ’ αυτούς και ό,τι και να υποδείξει ο πιο μικρός απ’ αυτούς αμέσως το εκτελούμε με όλη μας την ψυχή. Και για να μη συλληφθούν οι Καλλέργηδες, κύριοι, από τους Φράγκους σας δεν κατοικούν ποτέ όλοι μαζί στο ίδιο μέρος.

Γίνονται όλο και πιο ισχυροί με την ομόνοια στις κορυφές της Δίκτυς και των Λευκών Ορέων. Ο πιο ηλικιωμένος από αυτούς κατοικεί ακριβώς εδώ. Βλέπεις ανάμεσα στην Ίδη και σε μας αυτή την πεδιάδα τη στολισμένη με μεγάλα χωριά σκορπισμένα εδώ κι εκεί; Δεν φθάνει κανείς σε αυτά παρά από δρόμους επικίνδυνους και ανώμαλους. Οι εξόριστοι όλων των τάξεων καταφεύγουν εδώ και οδηγούνται στον κύριο Ματθαίο Καλλέργη, ο οποίος τους φέρεται πολύ καλά. Βλέπει ακόμη κανείς στα ανατολικά, μια άλλη πεδιάδα, πολύ γόνιμη, στις ρίζες των βουνών…». Αφού είχε πει όλα αυτά, στρέφοντας προς το ανατολικό μέρος, ο καλόγερος με οδήγησε στον ηγούμενό του, ο οποίος για χάρη της πόλης μας Φλωρεντίας, με δέχτηκε πολύ φιλικά.

Κοντά τους όπως μας είπε οι «Ρωμαίοι» κατοικούν σε μεγάλα χωριά. Σ’ αυτό το σημείο παρακάλεσα τον ηγούμενο με ζωηρή περιέργεια να μου διηγηθεί περί τίνος πρόκειται. Ζυγίζοντας τα λόγια του άρχισε με αυτό τον τρόπο: «Αφού ο Κυρ-Φωκάς ανέκτησε τη νήσο για λογαριασμό του αυτοκράτορά μας, ήρθε ο γιος του αυτοκράτορα στο νησί με δώδεκα από τους σπουδαιότερους άρχοντες της Πόλης, για να εξουσιάσουν το νησί. Παραχώρησε σ’ όλους αυτούς τους αφέντες εξουσία και γαίες. Έπειτα αφού πέρασε ένα αρκετά μακρύ διάστημα, εξαντλημένοι από τους συνεχείς πολέμους, συγκεντρώθηκαν σ’ αυτά τα βουνά.

Αυτοί οι σημερινοί φέρουν ακόμη τα οικόσημα και τα ονόματα των παλιών ρωμαϊκών οικογενειών. Έγιναν τόσοι πολλοί, ώστε αν συμφωνούσαν θα τους ήταν εύκολο να καταλάβουν τη νήσο. Είναι πρώτα οι Χορτάτζηδες, γύρω στους πεντακόσιους. Οι Μελισσηνοί γύρω στους τριακόσιους. Οι Λιγνοί γύρω στους χίλιους εξακόσιους. Οι Βλαστοί γύρω στους διακόσιους. Οι Κλάδοι που είναι εκατόν ογδόντα. Οι Σκορδίληδες οκτακόσιοι. Τέλος ύστερα από πολύ καιρό ήρθαν δυο άλλες γενιές και απέκτησαν και αυτές κτήματα. Οι Αρκολέοι, οι οποίοι είναι εκατό και οι Λίτινοι που είναι μια τριανταριά. Αυτοί εδώ προτίμησαν να εγκατασταθούν στην περιοχή της Σητείας διότι διαφώνησαν με τους άλλους».

Καλλέργηδες και Ορλωφικά

Και φτάνουμε στα Ορλωφικά (1770). Η Κρήτη με τον πιο σκληρό τρόπο πληρώνει την ευπιστία της στους Ρώσους ότι θα της έδιναν τη λευτεριά.

Εκτός από τον εθνομάρτυρα Δασκαλογιάννη που είχε τόσο τραγικό τέλος, η οργή των Τούρκων έπεσε σαν κεραυνός στις οικογένειες που έλαβαν μέρος στην επανάσταση. Και οι Καλλέργηδες ήταν από τους πρώτους. Είχαν υψώσει μάλιστα και σημαία με εννέα παράλληλες λευκές και κυανές λωρίδες, με λευκό σταυρό σε κυανό βάθος και την επιγραφή «Εν τούτω Νίκα» όπως μας πληροφορεί ο κ. Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς στο άρθρο του «Οι σημαίες της Ελευθερίας» (Τα Αθηναϊκά 23/03/2020).

Αναγκάστηκαν λοιπόν να καταφύγουν ορισμένοι από αυτούς στην Λακωνία. Εκεί πάλι τη συγκεκριμένη περίοδο μπήκαν στο στόχαστρο Τουρκαλβανών. Φεύγουν ξανά κυνηγημένοι και βρίσκονται στο Καρπενήσι. Ασφαλής τόπος περιτριγυρισμένος από βουνά, φύση που ταίριαζε με τη δική τους ήταν αυτό που ζητούσαν για να βρουν επιτέλους ασφαλές καταφύγιο. Εγκαταστάθηκαν λοιπόν εκεί, δημιούργησαν οικογένειες αλλά τώρα είχαν αποκτήσει άλλο επώνυμο. Τώρα είχαν λάβει το επώνυμο Μπακογιάννη.

Ιστορική Μονή Καλλέργη στη Γωνέα

Στα όσα ενδιαφέροντα αναφέρει ο Αρχιμ. Παντελής Χουλάκης για τους Καλλέργηδες της Λακωνίας, θα προσθέσουμε μερικά αποσπάσματα από μια άλλη μελέτη του κ. Σταύρου Λιλόγλου (9 Ιανουαρίου 2021) που αναφέρεται στην ιστορική Μονή της οικογένειας Καλλέργη στο χωριό Γωνέα «ένα από τα καλύτερα κρυμμένα μυστικά της μανιάτικης γης» όπως αναφέρει χαρακτηριστικά. Και συνεχίζει: «Η μονή των Καλλέργηδων είναι χτισµένη σε ψηλότερη αντηρίδα της Αραβίκιας νοτιανατολικά και αντίκρυ στον οικισµό της Γωνέας, σε απόσταση µικρότερη των δύο 2 χιλιοµέτρων.

Η µονή είναι καθαγιασµένη προς τιµήν της Μεταµόρφωσης του Σωτήρα και είναι ευχαριστήρια έκφραση των Καλλέργηδων προς το Σωτήρα Χριστό για τη διάσωσή τους από τους Τούρκους και τους κινδύνους, που πέρασαν στη θαλάσσια περιπέτειά τους µέχρι να φθάσουν από την Κρήτη στη Μάνη.

Η µονή της Γωνέας είναι και σήµερα µεγαλόπρεπη, παρά την εγκατάλειψή της και την αδιαφορία της αρχαιολογικής υπηρεσίας και των τοπικών αρχών.

Το υψηλό περιτείχισµα της µονής, τα κελιά, η τράπεζα, το αρχονταρίκι, ο φούρνος, οι αποθήκες και η σωζόµενη ωραία μικρή εκκλησία της µε τις αξιόλογες τοιχογραφίες, παρά τη λεηλασία και την παντελή έλλειψη συντήρησης, φανερώνουν την επιβλητική παρουσία της µονής, που πήγασε από την ευλάβεια και τη βαθιά πίστη των Καλλέργηδων στον Σωτήρα Χριστό.

Ο ναός έχει βυζαντινές τοιχογραφίες του 18ου µ.Χ. αιώνα. Στη δυτική κάµαρα απεικονίζονται «οι Αίνοι µε το Χριστό που περιβάλλεται από το ζωδιακό κύκλο».

Οι αρχαιολόγοι έχουν διαπιστώσει και δεύτερο στρώµα τοιχογραφιών, που διακρίνεται στην Ανατολική κάµαρα του ναού….

…Από το µοναστήρι της Μεταµόρφωσης του Σωτήρος βλέπεις πολύ σιµά σου τον οικισµό της Γωνέας και πανοραµικά στο βάθος απλώνονται από βόρεια προς βορειοδυτικά όλα τα χωριά της Ανατολικής Μάνης».

Ένα μνημείο Καλλέργη στο Ναύπλιο

Ένα ακόμα μνημείο που αναφέρεται σε Καλλέργηδες είναι ένα πανέμορφο αρχοντικό στο Ναύπλιο.

Ήταν το σπίτι που έκτισε το 1830 ο Δημήτριος Καλλέργης ο πρωταγωνιστής της επανάστασης για το Σύνταγμα στο Ναύπλιο όπου αποφάσισε να εγκατασταθεί με τη σύζυγό του Σοφία διάσημη για τη σπάνια ομορφιά της, τη μόρφωσή της και τα πλούτη της.

Όπως αναφέρεται για το κτήριο στην ιστοσελίδα της Αργολικής Αρχειακής Βιβλιοθήκης (www.argolikivivliothiki.gr) «…πρόκειται για διώροφο κτίσμα, αρκετά μεγάλο, με πολλά δωμάτια, επιβλητικό και μεγαλοπρεπές. Βρισκόταν στη δυτική άκρη ενός τεράστιου κήπου, ο οποίος απλωνόταν ανατολικά και νότια και ήταν γεμάτος με οπωροφόρα δένδρα, κυπαρίσσια και λουλούδια. Είχε δεξαμενή νερού, οικήματα για το υπηρετικό προσωπικό και τους φύλακες, στάβλους και στην ανατολική άκρη ένα εκκλησάκι του Αγ. Δημητρίου.

Η οικία Καλλέργη εντυπωσίαζε με το μέγεθος και τον εσωτερικό της πλούτο. Ήταν διακοσμημένη, ιδιαίτερα η μεγάλη αίθουσα του πρώτου ορόφου, όπου τώρα φιλοξενούνται ρωμαϊκές αρχαιότητες. Στην αίθουσα αυτή υπήρχε μεγάλος πολυέλαιος και στις τέσσερεις πλευρές της ισάριθμες χρονολογίες· στη βόρεια η 25 Μαρτίου 1821, στην ανατολική η 3 Σεπτεμβρίου 1843, στη νότια η 18 Μαρτίου 1844, ημέρα ορκωμοσίας του βασιλιά Όθωνα στο Σύνταγμα, και στη δυτική η 4 Ιανουαρίου 1833, ημέρα της σφαγής των Αργείων από τους Γάλλους. Όλα αυτά καλύφθηκαν με ασβέστη.

 Ο Δημ. Καλλέργης θέλησε να παραχωρήσει το σπίτι του στην κυβέρνηση, με αντάλλαγμα κάποια εθνικά κτήματα ίσης αξίας, που θα διέθετε για τους Κρητικούς πρόσφυγες. Γι’ αυτό και το μέγαρο ονομάστηκε «Παλάτιον της Κυβερνήσεως» και «Παλάτιον του Καποδίστρια».

Όμως, ο κυβερνήτης δολοφονήθηκε, τα εθνικά κτήματα δεν είχαν δοθεί ακόμα στον Καλλέργη και γι’ αυτό ο τελευταίος, ύστερα από συνεννόηση με τον Αυγουστίνο, πήρε πίσω το σπίτι του. Και είναι βέβαιο ότι το 1833 έμενε σ’ αυτό η γυναίκα του, η πανέμορφη Σοφία, η οποία δεν επέτρεψε στο Γάλλο αξιωματικό Στοφέλ να εγκατασταθεί σ’ αυτό. Μετά το θάνατο του Δημ. Καλλέργη, η γυναίκα του εγκαταστάθηκε μόνιμα στο σπίτι με τα παιδιά της και μετά το θάνατό της (1893) έζησε ο γιος της Εμμανουήλ Καλλέργης, που ήταν άριστος αξιωματικός και ρομαντικός κιθαρωδός. Αυτός ήταν και ο τελευταίος από τους Καλλέργηδες που το κατοίκησαν. Μετά το θάνατό του (1909) το κτίσμα παραδίδεται στη φθορά του χρόνου. Αργότερα κατοικήθηκε προσωρινά από μικρασιάτες πρόσφυγες – μετά το 1922 – και από Ελληνορρώσους το 1939-40 για κάμποσα χρόνια.

Μετά από περιπέτειες με τους κληρονόμους το 1955 ο Δήμος δέχεται να παραχωρήσει το Καλλέργειο στο κράτος για την ίδρυση μουσείου που αναλαμβάνει η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών. Ψυχή της όλης προσπάθειας ήταν ο καθηγητής Πωλ Κουρμπέν.

Το μουσείο εγκαινιάστηκε τον Ιούλιο 1957 και η νέα πτέρυγα τον Ιούνιο 1961».

Ένας άγνωστος Καλλέργης

Μια διαμαρτυρία του Νίκου Γουργιώτη στα Αγιωτικά Νέα (ηλεκτρονική εφημερίδα του ΜΠΣ Αγιωτών «Μιλτιάδης Δάλλας» Αγιά Λάρισας, για την εγκατάλειψη μνήματος ευεργέτη στο κοιμητήριο της κωμόπολης μας γνωρίζει έναν ακόμα Καλλέργη «ανάργυρο γιατρό» που δραστηριοποιήθηκε στη Θεσσαλία. Πρόκειται για τον Λέοντα Καλλέργη γιό του ιατρού της Αγιάς Κωνσταντίνου Καλλέργη και της Χαρίκλειας Δάλλα (αδελφής του πολιτικού Μιλτιάδη Δάλλα). Η οικογένειά του καταγόταν από τη γνωστή οικογένεια των Καλλέργηδων της Κρήτης. Παππούς του ήταν ο στρατιωτικός Ι. Καλλέργης (αδελφός του στρατηγού Δημητρίου Καλλέργη, γνωστού για τη συμμετοχή του στην επανάσταση που υποχρέωσε, στις 3 Σεπτεμβρίου 1843, τον Όθωνα να παραχωρήσει το πρώτο σύνταγμα του Ελληνικού κράτους). Αναφέρει γι’ αυτόν η κ. Κατερίνα Παπαδοπούλου, προϊσταμένη Γ.Α.Κ. Αγιάς: «Σπούδασε στην Ιατρική σχολή Αθηνών και το 1920-1922 συμμετείχε στο Μικρασιατικό πόλεμο υπηρετώντας ως έφεδρος αξιωματικός. Όταν επέστρεψε στην Αγιά άσκησε την ιατρική, όπου διακρίθηκε για την επιστημονική του κατάρτιση και παράλληλα για την κοινωνική του προσφορά. Επί πολλά χρόνια διετέλεσε πρόεδρος των σχολικών Επιτροπών της Αγιάς και το 1933 εκλέχτηκε πρόεδρος της Κοινότητας.

 Την περίοδο της Κατοχής εντάχθηκε στο Αντιστασιακό κίνημα. Τον Οκτώβριο του 1943 συνελήφθη στην Αγιά μαζί με άλλους πατριώτες αξιωματικούς και επιστήμονες. Τους μετέφεραν στη Πάτρα και από εκεί τους επιβίβασαν σε ιταλικό μεταγωγικό για την Ν. Ιταλία. Όμως το μεταγωγικό που τους μετέφερε στην Ιταλία τορπίλιστηκε από τα συμμαχικά στρατεύματα και πολλοί Αγιώτες χάθηκαν. Ο Λέων Καλλέργης στάθηκε τυχερός. Ένα τυχαίο περιστατικό υγείας έγινε αφορμή να μην επιβιβαστεί το βράδυ εκείνο στο μοιραίο καράβι. Όταν επέστρεψε στην Αγιά έγινε υπεύθυνος για τη λειτουργία των σχολείων και τη σίτιση των μαθητών και παράλληλα ανέλαβε τη σίτιση και περίθαλψη όλων όσων αντιμετώπιζαν προβλήματα επιβίωσης.

Το 1944 εκλέχθηκε Αντιπρόσωπος της Επαρχίας Αγιάς στο Α΄ Εθνοσυμβούλιο στους Κορυσχάδες Ευρυτανίας.

 Μετά την Απελευθέρωση εργάστηκε ως γιατρός στην Αγιά μέχρι το 1965. Γύρω στα 1970, συνταξιούχος πια, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στο Ξενοδοχείο «Παγγαίο» στην Ομόνοια του Αγιώτη Τσούγκαρη και, παρά την ηλικία του, παρακολουθούσε ιατρικά συμπόσια, διαλέξεις και κάθε τι που αφορούσε την Ιατρική επιστήμη.

 Υπήρξε ένας άριστος επιστήμονας που αφιερώθηκε στην υπηρεσία του λαού. Όλη του τη ζωή την πέρασε στην Αγιά βοηθώντας τους πάσχοντες συμπατριώτες του αφιλοκερδώς. Ακόμα και τον λίγο καιρό που έζησε στην Αθήνα, πολλοί ασθενείς Αγιώτες τον επισκεπτόταν για τις ιατρικές του συμβουλές. Τόση μεγάλη ήταν η εμπιστοσύνη τους στο πρόσωπό του.

 Αν και προερχόταν από σημαντική οικογένεια της Αγιάς, παρέμεινε φτωχός, έντιμος και τήρησε τον όρκο του ως Ιατρός με ευλάβεια και συνέπεια. Η μόνη του περιουσία στην Αγιά ήταν ένα οίκημα με δύο δωμάτια (το ένα χρησιμοποιούσε ως ιατρείο και το άλλο ως υπνοδωμάτιο), το οποίο κατεδαφίστηκε το 2005 λόγω επικινδυνότητας, ενώ δώρισε στο Ηρακλείδειο Ίδρυμα (Γηροκομείο) ένα οικόπεδο. Πέθανε στην Αθήνα, σε ηλικία 86 ετών και κηδεύτηκε στη Αγιά στις 18 Οκτωβρίου 1982.

 Άφησε ένα σημαντικό προσωπικό αρχείο με την αλληλογραφία του, τις οικογενειακές φωτογραφίες και σπάνια βιβλία που σήμερα έχουν ταξινομηθεί και φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στην Αγιά».