vima365

Συνέντευξη του δημοσιογράφου, βιογράφου και μελετητή του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, κ. Γιώργου Λογοθέτη στο «Vima365.gr»

Συνέντευξη του δημοσιογράφου, βιογράφου και μελετητή του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, κ. Γιώργου Λογοθέτη στο «Vima365.gr»

   Από τον Χρήστο Κατσέα

Γιώργος Λογοθέτης: Ο συγγραφέας που βλέπει την Ιστορία ως «Πρόσωπο!»
Στην Ελλάδα του 21ου αιώνα, όπου ο δημόσιος Λόγος ή γίνεται θόρυβος ή κρύβεται σε βιβλιοθήκες αδιάβαστες, υπάρχουν ακόμα συγγραφείς που επιμένουν να συνομιλούν με το βάθος. Ένας απ’ αυτούς είν’ ο Γιώργος Λογοθέτης. Άνθρωπος της γραφής, της μελέτης, μα και της πολιτιστικής
πράξης, ο Λογοθέτης δεν αντιμετωπίζει την Ιστορία ως σωρό γεγονότων, αλλά ως ήθος, πρόσωπα, αγωνία.

Στο τελευταίο του βιβλίο, «Ο Παγκόσμιος Μίκης Θεοδωράκης», (Εκδόσεις Άγκυρα), δεν παραδίδει ένα απλό χρονικό ή μία επιγραμματική ανασκόπηση ζωής, αλλά ανοίγει ένα παράθυρο στην Εποχή – μέσ’ απ’ τη μορφή του μεγάλου συνθέτη.

Όχι μόνον ως βιογραφούμενο, αλλά ως φορέα νοήματος: ως σύμβολο αντίστασης, συνθετικής σκέψης και οικουμενικής έκφρασης.

Απ’ τα πρόπυλα της πολιτικής ανανέωσης μέχρι τα σκοτεινά στασίδια της μεταπολιτευτικής τύφλωσης, ο Θεοδωράκης στέκεται —στο βιβλίο του Λογοθέτη— όχι ως άγαλμα, αλλά ως ζωντανός φορέας ηθικής κρίσης.

Και ο συγγραφέας, άξιος συνομιλητής του, ανοίγει μαζί του μία συζήτηση βαθύτερη: για την τέχνη, τη μνήμη, την πατρίδα, τον δημιουργό, το έθνος, και —προπαντός— τον άνθρωπο που αρνείται να μικραίνει.

Η συζήτηση που ακολουθεί, μ’ αφορμή το βιβλίο του, γίνεται τελικά περί του όλου. Όχι μόνον για τον Μίκη – αλλά για Εμάς!

Σας ευχαριστούμε!

* * *

Χ. Κ. — Τι σας ώθησε να συγγράψετε το βιβλίο «Ο Παγκόσμιος Μίκης Θεοδωράκης»; Πρόκειται για φόρο τιμής, για ιστορική αποκατάσταση, ή για πολιτιστική αντιπαραβολή στο σήμερα;

   Γ. Λ. — Και τα τρία. Θα πρόσθετα το δικό μου «ΧΡΕΟΣ» απέναντι στον Μίκη Θεοδωράκη και τη διαχρονική σχέση και φιλία μας που αναγνώρισε ο ίδιος γράφοντας: «Ο Γιώργος Λογοθέτης, έσκυψε όσο κανένας άλλος στην πολιτική και καλλιτεχνική μου δράση και στο έργο μου, δημιουργώντας μερικά από τα πιο σημαντικά ντοκουμέντα που με αφορούν…»
Βλέπε Εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=nnAVvzT5nAY
Ακόμα όμως πιο σημαντικό είναι όσα αναφέρει ο Μίκης Θεοδωράκης στη διαθήκη του: — «Θα ήθελα όπως ο Γιώργος Λογοθέτης, να συνεχίσει απρόσκοπτα με ότι έχει δημιουργήσει ή θα δημιουργήσει στο μέλλον για εμένα και το έργο μου…». Μεγάλη η τιμή και μεγάλο το βάρος στην προσπάθειά μου ν’ ανταποκριθώ.

Χ. Κ. — Στο βιβλίο σας διαφαίνεται όχι μόνον η μελέτη, αλλά και μία προσωπική συγκίνηση. Ποια ήταν η πρώτη σας επαφή με τον Μίκη; Εννοώ, όχι αναγκαστικά προσωπική – αλλά βιωματική, μουσική, ψυχική.

      Γ. Λ. — Ήταν Οκτώβρης του 1962 όταν για πρώτη φορά ήρθα σ’ επαφή με τον Μίκη Θεοδωράκη και το έργο του. Μια επαφή που έμελλε ν’ αλλάξει τη ζωή μου. Ήταν στο θέατρο Καλουτά, στην Αθήνα, όταν ο Μάνος Κατράκης είχε ανεβάσει το έργο του Μίκη Θεοδωράκη «ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΑΔΕΛΦΟΥ». Ένα έργο που ο Μίκης θεωρούσε ως το πλέον σημαντικό του.
Ένα έργο για το οποίο ο Κώστας Γεωργουσόπουλος γράφει, ότι: «είναι η συνέχεια των έργων των μεγάλων Ελλήνων τραγικών της Αρχαίας Ελλάδας όπως ο Αισχύλος, ο Ευριπίδης, και ο Σοφοκλής». Ονόματα που έχουν καταγραφεί ως «φαινόμενα» στην ιστορία της ανθρωπότητας!
Εκείνη τη βραδιά, η μουσική σε συνδυασμό με την υψηλή ποιότητα του στίχου —με περιεχόμενο που άγγιζε όλους τους Έλληνες—, μιας και αναφέρονταν στην τραγική περίοδο του εμφυλίου, με επηρέασαν τόσο βαθιά —που από διαίσθηση στην αρχή και βιωματική και ψυχική ανάγκη στη συνέχεια— με οδήγησαν να ακολουθήσω τα βήματά του καταγράφοντας συγχρόνως όσο μπορούσα αυτή τη μοναδική πορεία στην Ελλάδα και σε διάφορες χώρες του κόσμου.

Χ. Κ. — Πώς ορίζετε τη λέξη «παγκόσμιος» σε σχέση με τον Μίκη; Εννοείτε τον ανθρώπινο συμβολισμό, τη μουσική του ακτινοβολία, ή μία μορφή ηθικοπνευματικής υπέρβασης του εθνικού;

     Γ. Λ. — Πολλοί στην Ελλάδα και σ’ άλλες χώρες έχουν προσπαθήσει να ερευνήσουν, ν’ αναλύσουν να καταγράψουν και να δώσουν απαντήσεις στο ερώτημά σας. Απ’ όσα γνωρίζω, όμως, όλοι, με πρώτο τον Γιάννη Ρίτσο, παραδέχτηκαν ότι «όλα στον Μίκη είναι Μεγάλα. Όλα είναι στον Υπερθετικό βαθμό. Ό,τι κι αν γράψει κανείς γι’ αυτόν, υπολείπεται απ’ την πραγματικότητα».
Συχνά τονίζουν τη λέξη «Φαινόμενο!». Όμως το «φαινόμενο» Μ.Θ. έχει πολλές ανεξήγητες πλευρές που κάνουν αδύνατη μια ολοκληρωμένη καταγραφή, κάνουν αδύνατη την ολοκληρωμένη εικόνα του παγκόσμιου Έλληνα.
Τι σημαίνει όμως η λέξη φαινόμενο; Σύμφωνα με τα λεξικά, φαινόμενο είναι κάτι απίθανο, το ασύνηθες, το παράδοξο, το μοναδικό, το φανταστικό, το υπερφυσικό. Κάτι που μοιάζει ακόμα και με θαύμα!

Αν ζούσε ο Καζαντζάκης, ίσως θα κατέτασσε τον Μίκη Θεοδωράκη στον κόσμο της Μεταφυσικής, αφού ο βασικός κανόνας του Καζαντζάκη ήταν να συνάπτει την πραγματικότητα με τον μύθο. Ο τέως υπουργός Πολιτισμού της Γαλλίας, Zak Lang, βρίσκει εξήγηση στο ίδιο το όνομα: «Ένα Δώρο Θεού είναι ο Μίκης Θεοδωράκης».

Στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, η Gail Holst, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Cornell στις ΗΠΑ, καταθέτει: «Κανένας συνθέτης στην παγκόσμια ιστορία δεν έχει γίνει τόσο διάσημος εν ζωή. Δεν υπάρχει κανένα ιστορικό προηγούμενο, όχι μόνο για συνθέτη, αλλά και για πνευματικό άνθρωπο που να έχει δεχτεί τέτοιες και τόσες τιμές εν ζωή από Κράτη και κυβερνήσεις, διεθνείς οργανώσεις και κινήματα, επιστημονικά και πολιτιστικά ιδρύματα και φορείς, όπως ο Μίκης Θεοδωράκης…».

Και ο Ingemar Rhedin, Σουηδός ελληνομαθής, καθηγητής, φιλόλογος, συγγραφέας και μεταφραστής του Ελύτη του Μίκη και άλλων Ελλήνων ποιητών, συμπληρώνει: «Ένα από τα στοιχεία που κάνει τον Μίκη Θεοδωράκη να διαφέρει είναι η πίστη του στην παράδοση. Αυτό σημαίνει ότι αν είσαι πιστός στον εαυτό σου και στην παράδοσή σου, δεν είσαι μόνο Έλληνας. Είσαι Σουηδός, Νορβηγός, Αμερικανός, είσαι Ρώσος. Και αυτό είναι το μεγάλο με το Μίκη. Σήκωσε τα εθνικά σ’ ένα άλλο επίπεδο με αποτέλεσμα το έργο του να ισχύει για όλο τον κόσμο, για όλους τους ανθρώπους. Και αυτό τον κάνει αθάνατο!».

Χ. Κ. — Ποια ήταν τα βαθύτερα, υπόγεια ρεύματα πού κινούσαν τον Θεοδωράκη; Ήταν ο πόνος, η αδικία, η Επανάσταση, ή ένα εσωτερικό αίσθημα θείου;

    Γ. Λ. — Κυρίως η αδικία! Ο Πάνος Σαββόπουλος, κορυφαίος ερευνητής του ρεμπέτικου και της μουσικής του Μίκη, μου επεσήμανε ότι στον Μεσαίωνα και σ’ εποχές που μεγαλούργησαν οι μεγάλοι συνθέτες, όπως ο Σοπέν, ο Μπάχ, ο Βιβάλντι κ.α., στην Ευρώπη, γινόταν, απίστευτα εγκλήματα από την ιερά εξέταση. Τα ντοκουμέντα είναι φρικιαστικά. Ο ίδιος ο Ελ Γκρέκο —παρά λίγο— να είναι ένα απ’ τα θύματα. Και όμως! Κανένας δεν έγραψε κάποια μουσική ενάντια στη βία, ενάντια στη βαρβαρότητα. Αντίθετα, όλο το έργο του Μίκη είναι ένας ύμνος στην Ελευθερία και στα ανθρώπινα ιδανικά.

Όπως γράφει ο ίδιος: «Τίποτα δεν είναι πιο αναγκαίο και πολύτιμο για τον Άνθρωπο παρά η
Ελευθερία. Αν δεν έχεις τροφή, αν δεν έχεις γνώσεις, αν δεν έχεις ανέσεις, τότε υποφέρεις. Αν δεν έχεις Ελευθερία, τότε δεν υπάρχεις!».

Χ. Κ. — Πώςκρίνετε τη σημερινή αντίληψη της νεολαίας για το έργο του Θεοδωράκη; —εάν υπάρχει— είναι μία λήθη, μία μετάλλαξη, ή μία ανάγκη επανερμηνείας;

     Γ. Λ. — Υπάρχουν, σήμερα, νέοι μουσικοί που ανακαλύπτουν κ’ εμπνέονται απ’ το έργο του Μίκη. Ακόμα, και έργα όπως «Η ΡΩΜΙΟΣΥΝΗ», έχουν πάρει τη μορφή της μουσικής ΡΟΚ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, ο Στέφανος Κορκολής, που γράφει: «Ο Συμφωνικός Μίκης είναι σαν τον Παρθενώνα…
Δίπλα στον Μίκη έμαθα ξανά μουσική. Έμαθα ιστορία και πώς να ξεπερνώ την αγωνία και τους φόβους μου. Έμαθα και τη ζωή. Με τον Μίκη άλλαξε εντελώς ο εσωτερικός μου κόσμος.».

Χ. Κ. — Ποιο κομμάτι του βιβλίου σας αγγίζει βαθύτερα —ως συγγραφέα αλλά και ως πολίτη; Κάποιο περιστατικό, κάποιο απόσπασμα, κάποια μαρτυρία;

     Γ.Λ  –   Είναι τόσα πολλά! Από τη συναυλία στη Νότια Αφρική με τοπική χορωδία και συμφωνική ορχήστρα να ερμηνεύει το «ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ», μέχρι την παρουσίαση του πρώτου βιβλίου μου στην κινέζικη γλώσσα στη Σαγκάη της Κίνας.
Προσωπικές στιγμές, είναι επίσης συναρπαστικές όπως η πρώτη συνάντηση με τον Αλέκο Παναγούλη στη Στοκχόλμη, το κεφάλαιο που περιγράφω πως η μουσική νίκησε τον θάνατο, η συναυλία στα Σκόπια κ’ η επίσκεψη στον τάφο του Ζορμπά, οι ιστορικές συναυλίες στην Τουρκία, στην Ισπανία κ.α.

Χ. Κ. — Στο πρόσωπο του Μίκη συναντά κανείς τον καλλιτέχνη, τον διανοούμενο, τον πολιτικό, τον αγωνιστή. Πως ηρμόσθησαν αυτά μέσα του; Υπήρξε ποτέ ρήγμα μεταξύ των ρόλων αυτών;

       Γ. Λ. — Όχι, δεν υπήρξε ποτέ ρήγμα. Όλα ενώνονταν κάτω απ’ τον βασικό στόχο, ώστε η μουσική να υπηρετεί μεγάλες ανθρώπινες αξίες. Θα πρόσθετα, και τον Φιλόσοφο, Μίκη Θεοδωράκη. Σύμφωνα με τον καθηγητή Φιλοσοφίας του Α.Π. Θεσσαλονίκης κ. Π. Δόικο, «η φιλοσοφική θεωρία του Μ.Θ. για τη Συμπαντική Αρμονία, είναι μια ιδιοφυής, πρωτότυπη συμβολή στη διερεύνηση της ουσίας της πνευματικής δημιουργίας…» Ο κ. Δόικος έχει εντάξει και διδάσκει το μάθημα «Ο Μίκης Θεοδωράκης και η θεωρία της Συμπαντικής Αρμονίας» στο Τμήμα φιλοσοφίας του Α.Π.Θ. Για τη θεωρία του Μίκη Θεοδωράκη ο καθηγητής Π. Δόικος έχει γράψει και βιβλίο με τον ίδιο τίτλο: «Ο Μίκης Θεοδωράκης και η Θεωρία της Συμπαντικής Αρμονίας, (εκδόσεις Παπαζήση). Βασικός πυλώνας της θεωρίας είναι ότι ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ, μεταξύ άλλων (ο Π. Δόικος), ορίζει και το αποτέλεσμα της μουσικής δημιουργίας του συνθέτη.

Πρόκειται για φιλοσοφικές σκέψεις δυσνόητες για το πλατύ κοινό, σεβαστές, όμως, για την επιστημονική κοινότητα και όσους ενδιαφέρονται για νέα φιλοσοφικά ρεύματα, όπως η Συμπαντική Αρμονία που διατύπωσε ο Μίκης Θεοδωράκης. Ο ίδιος ο Μίκης μας διαβεβαίωνε ότι είναι δέκτης «μηνυμάτων από τη Συμπαντική Αρμονία». Ότι, δηλαδή, είχε το προνόμιο να γίνει δέκτης της μουσικής των σφαιρών που αποτέλεσε και τη βάση του δικού του έργου.
Υποστηρίζει επίσης ότι βασικός κανόνας της Συμπαντικής Αρμονίας είναι η σύγκρουση του Χάους και της Αρμονίας – του Διονύσου και του Απόλλωνα.
Και ότι μέσ’ απ’ αυτές τις συγκρούσεις – αντιθέσεις, το αποτέλεσμα είναι η Αρμονική Σύνθεση.
«Έχει μεγάλη σημασία για την Κοινωνία η θεωρία της αρμονίας, της πάλης ανάμεσα στο χάος και στην αρμονία» τόνιζε συχνά όταν μιλούσε για τη Συμπαντική Αρμονία. Ο κόσμος έγινε από τη συνήχηση-συνύπαρξη αντιθέτων.

Αυτό το είπε ο Πυθαγόρας το 800 προ Χριστού. Το Σύμπαν γεννήθηκε από ζεύγη αντιθέτων. Δηλαδή: θέση, αντίθεση, σύνθεση.

Η σύνθεση γίνεται από τα αντίθετα. Στα κομμουνιστικά κόμματα καταργήσαν την αντίθεση. Το κόμμα είν’ η θέση κ’ η αντίθεση μαζί. Επομένως δεν χρειάζεται αντίθεση. Δεν χρειάζεται αντίλογος. Θέση χωρίς αντίθεση, αποσύνθεση.
Δηλαδή, διάλυση. Όπως ακριβώς συνέβη»!

Χ. Κ. — Τι σημαίνει για εσάς η μνήμη; Πιστεύετε ότι είναι μορφή αντίστασης στον θάνατο;

     Γ.Λ — Ο Γ. Σεφέρης γράφει: «Σβήνοντας ένα κομμάτι από το παρελθόν, είναι σαν να σβήνεις ένα αντίστοιχο κομμάτι από το μέλλον». Ο Μίκης στη ΜΝΗΜΗ εύρισκε πάντα τη δυνατότητα να γράφει κορυφαία έργα, όπως το ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ, ΤΟ ΠΛΕΥΜΑΤΙΚΟ ΕΜΒΑΤΗΡΙΟ, ΗΛΙΟΣ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΣ, ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ και τόσα άλλα.

Έργα που θα μείνουν αθάνατα! Ο θάνατος δεν έχει καμία δυνατότητα να τ’ αγγίξει. Σ’ ένα απ’ τα κορυφαία του τραγούδια, ΣΤΑ ΠΕΡΒΟΛΙΑ, καλεί τον θάνατο να παλέψουν, και τ’ αποτέλεσμα τον
δικαιώνει.

Καλώ τους αναγνώστες ν’ αναζητήσουν το έργο και να ερευνήσουν τη σημασία του. Θυμίζει τον Διγενή και το πάλεμα στα μαρμαρένια αλώνια.

Χ. Κ. — Η συλλογικότητα μοιάζει σήμερα να έχει εξοστρακιστεί: είτε ως «επικίνδυνη» είτε ως «γραφική». Το Πρόσωπο, εξίσου, έχει συντριβεί υπό το βάρος του εγώ ή της μάζας. Πιστεύετε ότι μπορούμε να αναστοχαστούμε τις βάσεις της δημοκρατικής συγκρότησης, ή πλέον μιλάμε για μετα-κοινωνίες;

     Γ. Λ. — Κάποτε ο Μίκης μου είχε πει: «Ζω σε μια πόλη 3 εκατομμυρίων και έχω ελάχιστα πρόσωπα να συζητήσω μαζί τους». Όμως, κατά βάθος, πίστευε ότι το πνεύμα του Απόλλωνα θα νικήσει το χάος κ’ η ανθρωπότητα θα βρει τον δρόμο της —αφού υπάρχουν διαχρονικά παραδείγματα προς μίμηση στο πέρασμα των αιώνων με πρώτους τους αρχαίους Έλληνες φιλόσοφους, δημιουργούς και στοχαστές.
Στις μέρες μας, θεωρώ, ότι το έργο του Μ.Θ. αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα προς μίμηση που προσπαθώ να παρουσιάσω στο βιβλίο.

Χ. Κ. — Ζούμε σ’ έναν κόσμο επιτάχυνσης, απώλειας προσανατολισμού, διάλυσης συλλογικών νοημάτων. Πιστεύετε ότι ο Άνθρωπος σήμερα υποφέρει περσότερο από έλλειψη στόχου ή από
υπερπροσφορά κενού;

    Γ. Λ. — Η ιστορία διδάσκει ότι όλα αυτά επαναλαμβάνονται. «Σαν τη θάλασσα» το είχε περιγράψει ο Μίκης. Απ’ την καταιγίδα στη φουρτούνα και μετά στη δημιουργική γαλήνη. Η δεκαετία του 1960 —που έζησα ο ίδιος— υπήρξε η μοναδική στον κόσμο Πολιτιστική επανάσταση που άρχισε με τον «ΕΠΙΤΑΦΙΟ» του Ρίτσου.

Μετά ακολούθησαν όλοι οι σημαντικοί συνθέτες που έφεραν στα χείλη των απλών ανθρώπων στίχους μεγάλων ποιητών.
Σήμερα, το «προβάδισμα» έχει η έλλειψη στόχου και τα υποπροϊόντα που «τροφοδοτούν» τον ελληνικό λαό και όχι μόνο. Το ίδιο φαινόμενο και σ’ άλλες χώρες. Όμως οι πολιτιστικές ρίζες στην Ελλάδα είναι πολύ βαθιές και περιμένουν με υπομονή τη νέα Άνοιξη. Όμως, μην ξεχνάμε ότι: «για να γυρίζει ο ήλιος θέλει δουλειά πολύ…».

Χ. Κ. — Η Τέχνη σε κάθε εποχή στάθηκε είτε προφητική είτε ανακουφιστική είτε ανατρεπτική. Ποια νομίζετε πως είναι σήμερα η βαθύτερη λειτουργία της; Μπορεί ακόμη ν’ ανατρέψει; Ή περιορίζεται πλέον στο να καταναλώνεται;

   Γ. Λ. — Και βέβαια η Τέχνη μπορεί να συμβάλλει αποφασιστικά στην ανατροπή της σημερινής κατάστασης. Ο Καζαντζάκης είχε γράψει: «Εσύ μόνος σου μπορείς να αλλάξεις τον κόσμο. Αν δεν το πετύχεις φταις εσύ!».
Αυτό πίστευε και ο Μίκης όταν περιέγραφε τον εαυτό του ως Δον Κιχώτη. Οι αναγνώστες με τη βοήθεια της τεχνολογίας «QR CODE», κάτω από τον πρόλογο του Περιφερειάρχη Κρήτης τον κ. Αρναουτάκη, μπορούν να δουν το σχετικό βίντεο όπως και πολλά άλλα βίντεο στις σελίδες του βιβλίου.

Χ. Κ. — Η πολιτική, στα χρόνια του Ούλοφ Πάλμε και του Θεοδωράκη, σήμαινε όραμα και πάθος. Σήμερα μοιάζει να σημαίνει διαχείριση και μάρκετινγκ. Μπορεί να υπάρξει και πάλι Πολιτική με «Π» κεφαλαίο; Κι αν ναι, από που θα ξαναρχίσει; Απ’ την παιδεία, απ’ την ανάγκη, απ’ την πτώχευση των ψυχών;

    Γ. Λ. — Μία από τις ιστορικές δηλώσεις του Ούλοφ Πάλμε, ήταν: «Έγινα  σοσιαλδημοκράτης όταν ταξίδεψα στην Ινδία και είδα την τρομερή φτώχεια όταν άλλοι ζούσαν στον πλούτο και τη χλιδή. Όταν είδα εικόνες αντίστοιχης φτώχειας στις ΗΠΑ… Όταν ήρθα αντιμέτωπος με την έλλειψη ελευθερίας και τις διώξεις στις χώρες όπου λειτουργούσαν κομμουνιστικά καθεστώτα. Όταν
επισκέφτηκα τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης και είδα τους καταλόγους με ονόματα σοσιαλδημοκρατών και συνδικαλιστών, καταδικασμένων σε θάνατο… Παραμένω σοσιαλιστής όταν βλέπω οι φτωχοί να γίνονται φτωχότεροι και οι πλούσιοι πλουσιότεροι. Όταν βλέπω ότι η κοινωνική δικαιοσύνη υποχωρεί και ο πλούτος προκαλεί. Όταν η αλληλεγγύη μειώνεται και ο εγωισμός αυξάνεται. Όταν οι δυνατοί συνεχίζουν να αγνοούν τους αδύναμους…».
Ο Πάλμε, ένα ακόμα διαχρονικό παράδειγμα προς μίμηση που είχε προσωπική φιλία με τον Μ.Θ., μου είχε τονίσει τα εξής: «Δεν γνωρίζουμε άλλη προσωπικότητα στον κόσμο που έχει συμβάλλει τόσο σημαντικά σε διεθνές επίπεδο στον τομέα του πολιτισμού με παράλληλη κοινωνικοπολιτική δράση όπως ο Μίκης Θεοδωράκης…» Να ενημερώσουμε ότι στην Κρήτη του Μίκη, λειτουργεί το μοναδικό στον κόσμο Μουσείο, ΟΥΛΟΦ ΠΑΛΜΕ, στο χωριό Μοχός, όπου ο Πάλμε συνήθιζε να κάνει διακοπές.
Εδώ σχετικό άρθρο μου: https://slpress.gr/politiki/oulof-palme-i-politiki-einai-
thema-arxon/

Χ. Κ. — Πιστεύετε πως η ελληνική «Παιδεία» —ή, καλύτερα, η εκπαίδευση— διαμορφώνει χαρακτήρες ή απλώς παραδίδει ύλη; Τι σημαίνει για εσάς Παιδεία πέρα απ’ τη διδασκαλία;

  Γ. Λ. — Ο Αριστοτέλης στην Παιδεία «έβλεπε» την ποιοτική αναβάθμιση της κοινωνίας αλλά και για την ηθική εξύψωση του κάθε ανθρώπου ξεχωριστά.
Αυτό διαπίστωσα για το Σουηδικό τρόπο εκπαίδευσης όταν δίδαξα σε Σουηδικά σχολεία στη Στοκχόλμη με παιδιά Ελλήνων μεταναστών. Αυτό το σύστημα, δηλαδή, στα πλαίσια της διδασκαλίας να διαμορφώνονται και χαρακτήρες, εφάρμοσα όταν επί περίπου 12 χρόνια δίδαξα στο Τμήμα Δημοσιογραφίας του Α.Π.Θ. Όσο για το ελληνικό σύστημα Εκπαίδευσης, όλοι μας γνωρίζουμε τις παθογένειες. Ένα απλό παράδειγμα: Στη Σουηδία και σ’ άλλες χώρες, η λέξη ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ είναι άγνωστη!

Χ. Κ. — Αν ο Αισχύλος ή ο Ευριπίδης ζούσαν σήμερα, για ποιον θα έγραφαν τραγωδία; Για τον πολιτικό, τον μετανάστη, τον άνεργο, τον αδιάφορο; Ποιος είναι ο τραγικός ήρωας της εποχής μας;

     Γ. Λ. — Ο τραγικός ήρωας παραμένουν τα θύματα της ανεξέλεγκτης εξουσίας.
Για να επιστρέψουμε στον Μίκη —που πάντοτε τόνιζε πως «η εξουσία τρελαίνει»… Στο βιβλίο, σ’ ένα απ’ τα κεφάλαια, παρουσιάζω τον Μίκη να συνομιλεί με τον Κάστρο, αποκαλώντας τον «Μονάρχη». Νομίζω πως έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Χ. Κ. — Ο Χρόνος είναι ροή ή επιστροφή;

     Γ. Λ. — Παραπέμπω στο: «Ο Χρόνος παραμορφώνεται», ένα απ’ τα συγκλονιστικά τραγούδια στο έργο «ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΟΛΙΟΡΚΙΑΣ». Ο ακροατής μπορεί να δώσει τη δική του απάντηση σε μια τόσο σημαντική ερώτηση.

Χ. Κ. — Και μία τελευταία ερώτηση: εν τέλει, η Ανάγνωση συνιστά ατο ό Δικαίωμα ή οντολογική Υποχρέωση του Ανθρώπου προς Εαυτόν;

    Γ. Λ. — Θα έλεγα, κυρίως, η ατομική υποχρέωση του Πολίτη προς Εαυτόν. Το Δικαίωμα αυτονόητο.

Χ. Κ. — Ευγνώμων για την αφιέρωση του χρόνου σας!

       Γ. Λ. — Κ’ εγώ σας ευχαριστώ θερμά. Σπάνια έχω τη δυνατότητα ν’ ασχοληθώ μ’ ερωτήματα που διατρέχουν απλά ερωτήματα για τον Μίκη και το έργο του, αλλά κ’ ερωτήσεις που αναδεικνύουν ηθικές αξίες, που πάντα γοήτευαν τον Μίκη Θεοδωράκη.
—————
Επίμετρο:
      Γ. Λ. — Ήταν τόσο σημαντική η φιλία κ’ η αλληλοεκτίμηση του Μίκη με τον Πάλμε, που στην κηδεία του δολοφονημένου Ούλοφ Πάλμε η τελετή τελείωσε με το τραγούδι του Μίκη «Ο ΚΑΗΜΟΣ». Οι εικόνες συγκλονιστικές! Ενώπιον των ηγετών όλου κόσμου, στην αίθουσα απονομής του Βραβείου Νόμπελ, στον χώρο που τιμήθηκαν ο Σεφέρης κι ο Ελύτης, τα τηλεοπτικά δίκτυα μεταδίδουν σ’ όλο τον κόσμο τον χαιρετισμό του Μίκη Θεοδωράκη στον αγαπημένο του φίλο. Ερμηνεύτρια η Arja Sajonmaa, η Μούσα του Μίκη στη Σκανδιναβία.
https://www.youtube.com/watch?v=c4a6DLIwUU0

* * *
Από την επαφή μαζί του για πάνω από μισό αιώνα, βγαίνουν κάποιες παραδοχές. Πρώτη απ’ όλες: η απλότητα που ο ίδιος είχε επιβάλλει με τον δικό του τρόπο. Χαιρόταν όταν άκουγε να του φωνάζουν «γεια σου Μίκη!».
Μια φράση που από διαίσθηση ενέπνευσε την Κινέζα ελληνίστρια, Xu Kai, να γράψει ένα θαυμάσιο ποίημα με τίτλο: «Γεια σου Μίκη!». https://www.youtube.com/watch?v=tlvTS1DCw1Q&t=26s
Η δεύτερη ήταν το πάθος του για δημιουργία. Έγραφε ασταμάτητα. Στα αεροπλάνα, στα ξενοδοχεία, στα λεωφορεία, πριν και μετά από τις συναυλίες, έγραφε νέες συνθέσεις, κείμενα για πολιτικές ομιλίες, δικούς του στίχους, βιβλία. Σχεδόν 50 βιβλία είναι ο απολογισμός της συγγραφικής του δραστηριότητας. Συνάμα έγραφε τη θεωρία για την «ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ», για τη σύγκρουση του Χάους και της Αρμονίας. Μια θεωρία, συνέχεια της θεωρίας του Πυθαγόρα για τη Μουσική των Άστρων.
Ένα τρίο στοιχείο ήταν η μελέτη των αρχαίων κ’ η προσπάθεια να συνεχίσει το δικό τους έργο, μεταφράζοντας αρχαίο δράμα, για να του δώσει νέες μορφές, με όπερες, όπως την ΗΛΕΚΤΡΑ, την ΑΝΤΙΓΟΝΗ, τη ΜΗΔΕΙΑ και τη ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ. Δικαίως ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, θεωρεί ότι ο Μ.Θ. αποτελεί τον «ομφάλιο λώρο που συνδέει τη σύγχρονη με την αρχαία Ελλάδα».

Ένα τέταρτο στοιχείο ήταν η πίστη του στο «ΧΡΕΟΣ». Χρέος και καθήκον να πει δημόσια αυτό που σχεδόν κανείς δεν θα τολμούσε να εκφράσει. Θεώρησε
Καθήκον του να δηλώσει την ανάγκη για την «λύση Καραμανλή» όταν πίστευε ότι δεν υπήρχε άλλη λύση για να φύγει η Χούντα. Στήριξε μ’ όλες του τις δυνάμεις την πρωτοβουλία για την «διπλωματία των πολιτών Ελλάδας- Τουρκίας» σε συνεργασία με τον Τούρκο συνθέτη και συγγραφέα Zylfe
Livaneli. https://www.youtube.com/watch?v=GPVF-46z3Y0&t=2718s
Έδωσε την ιστορική συναυλία στα Σκόπια, παρουσία του τότε προέδρου Κίρο Γκλιγκόροφ, όταν οι σχέσεις με την Ελλάδα ήταν στον «πάγο». https://www.youtube.com/watch?v=jVb41McrvXg&t=129s

Πέμπτο και το πιο σημαντικό στοιχείο, ήταν ο επίμονος αγώνας του να «μπει ταφόπλακα στον Εμφύλιο…». Ήδη το 1970 στην πρώτη συνάντηση που είχαμε στη Στοκχόλμη μου ανέθεσε να «ερευνήσω σε βάθος τις αιτίες και τα οδυνηρά αποτελέσματα που είχε ο εμφύλιος για την Ελλάδα…». Από τότε καταγράφω σε βίντεο, μαρτυρίες και απ’ τις δύο πλευρές του Εμφυλίου.

Εδώ ένα μέρος από το υλικό:
https://www.youtube.com/watch?v=Hh1S8hAMAkA&t=390s
Ο ίδιος στη διαθήκη του εκφράζει την επιθυμία του για την ολοκλήρωση αυτής της προσπάθειας. Το «Τραγούδι του Νεκρού Αδερφού» δεν ήταν τυχαία το τελευταίο έργο του, που ο ίδιος διηύθυνε. Κάτι σαν υπόμνηση και μουσική διαθήκη κατά του διχασμού, για τη συμφιλίωση και την ενότητα των Ελλήνων.
* * *
Γ. Λ. (ΥΓ): Μπορείτε να διαβάσετε όσα κατέγραψα για την κοινή μας πορεία και στον πρώτο τόμο της βιογραφίας, με τίτλο: «ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΜΟΥ ΕΙΝΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ».
Το βιβλίο είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο στη σελίδα google books:
— Στην ελληνική έκδοση https://tinyurl.com/23jphabx
— Στην αγγλική https://tinyurl.com/6ydj7r7a
— Στη ρωσική https://tinyurl.com/vnv9nye8
— Έχει επίσης μεταφραστεί στην κινέζικη γλώσσα.
— Επίσης, εδώ η ιστοσελίδα για το διαδικτυακό ραδιόφωνο για τον Μίκη
Θεοδωράκη:
https://mikisguide.gr/category/fili/
https://mikisradio.blogspot.com/

    Χρῆστος Κατσέας ἐπὶ τοῦ «Vima365.gr»